Akdeniz Geçidinde Dört Eyvanlı Ribat: Antalya'da Evdir Han

Kısaca

• Nedir? Eski Antalya-Burdur kervan yolu üzerinde XIII. yüzyıla ait handır [1]. Eserin I. İzzeddin Keykâvus zamanında (1211-1220) yapıldığı anlaşılmıştır [1].
• Nerede? Antalya’nın yaklaşık 18 km. kuzeybatısındaki Yeşilbayır köyünün yakınındadır [1].
• Neden Önemli? Selçuklu dönemi kervansaraylarında görülen açık avlulu, dört ana eyvanlı plan tipinin Anadolu’daki iki örneğinden biri olması açısından ayrı bir önem taşımaktadır; diğeri Harran’ın 30 km. güneydoğusundaki 1215 tarihli Han el-Ba‘rûr’dur [1].
• Mimari Tipolojisi: Düzgün dikdörtgen planlı açık avlu etrafında çift sıra taş ayaklara basan tonozlu derin eyvanlar ve dört ana eyvan düzenidir [1]. Güney cephedeki anıtsal taçkapının girişinde iki yanda üç sıra mukarnaslı mihrâbiye nişleri yer alır [1].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

Evdir Hanı, eski Antalya-Burdur kervan yolu üzerinde yer alan XIII. yüzyıla ait önemli bir Selçuklu anıtıdır [1]. Yapı, Antalya’nın yaklaşık 18 km. kuzeybatısındaki Yeşilbayır köyünün yakınında inşa edilmiştir [1].

Yapının bugün yerinde bulunmayan üç satırlık mermer kitâbesi, 1928 yılında tarihi dahil bir kısmı eksik olmasına rağmen R. Riefstahl tarafından okunmuş ve eserin I. İzzeddin Keykâvus zamanında (1211-1220) yapıldığı anlaşılmıştır [1].

I. İzzeddin Keykâvus’un (1211-1220) inşa ettirdiği Evdir Hanı, geniş bir avlu çevresinde sıralanan iki sıra beşik tonozlu revaklarıyla avlulu - dört eyvanlı şemanın temsilcisidir [2]. Selçuklu dönemi kervansaraylarında görülen açık avlulu, dört ana eyvanlı plan tipinin Anadolu’daki iki örneğinden biri olması açısından ayrı bir önem taşımaktadır [1]. Anadolu’da pek benimsenmediği anlaşılan bu plan şeması diğer Selçuklu bölgelerinde yaygın olarak karşımıza çıkar [1].

Mimari Plan ve Mekân Kurgusu

Evdir Hanı, kuzey-güney doğrultusunda inşa edilmiş düzgün dikdörtgen planlı bir yapıdır [1]:

• Dış Ölçüler: Yapı 54,00 × 67,60 m. ölçülerindedir [1].
• Payandalar: Doğu ve batı cephelerinde üçer, diğer cephelerinde ikişer tane olmak üzere çevresinde toplam on adet dört köşe payandası görülür [1].
• Taçkapı Konumu: Güney cephede eksen üzerinde yer alan taçkapı dışa taşkındır [1].
• Mihrâbiye Nişleri: Girişin karşılıklı cephelerinde birer mihrâbiye nişi bulunmaktadır [1].

Açık Avlu ve Eyvan Düzeni

• Avlu Ölçüleri: 34,50 × 45,10 m. ölçülerindeki dikdörtgen planlı açık avlu dört yönden çevrilmiştir [1].
• Tonozlu Derin Eyvanlar: Avlu dört yönden, çift sıra taş ayaklara basan tonozlarla örtülü derin eyvanlarla kuşatılmıştır [1].
• Dört Ana Eyvan: Bunlardan giriş eyvanı ve onun karşısına rastlayan ile yanlarda eksen üzerinde bulunanlar yüksek ve geniş ana eyvan, diğerleri galeri ölçülerindedir [1].
• Geniş bir avlu çevresinde sıralanan iki sıra beşik tonozlu revaklarıyla avlulu - dört eyvanlı şemanın Anadolu’daki tek örneğidir [2].

Gözetleme Kuleleri ve İç Geçişler

• İçte, yapının doğu duvarında kuzeyden dördüncü birime ve güney duvarında batıdan üçüncü birime açılan birer kapı bulunmaktadır [1].
• Bu kapılardan, bugün yalnızca üçer basamağı görülebilen birer merdivenle dışa payanda olarak yansıtılmış dikdörtgen planlı küçük mekânlara çıkıldığı anlaşılmaktadır [1].
• Bu kısımların gözetleme kulesi olarak kullanıldığı düşünülebilir [1].

Anıtsal Taçkapı ve Mermer Tezyinat

Simetrik bir düzenleme gösteren hanın güney cephesindeki taçkapıda süslemeyle karşılaşılmaktadır [1]:

• Taçkapı Kütlesi: Üst bölümü bugün kısmen yıkık olmakla birlikte kalıntılardan anlaşıldığına göre yalnızca dışa taşkın değil aynı zamanda beden duvarından da yüksek tutulmuştur [1].
• Mukarnaslı Kavsara: İki yandan süsleme şeritleriyle sınırlandırılmış olan nişin yedi sıra mukarnaslı kavsarası bulunmaktadır [1]. Bu kavsara, silindirik köşe sütunçeleri üzerindeki karşılıklı yüzleri mukarnaslı ve silmeli konsollara oturan bir sivri kemerle kuşatılmıştır [1].
• Mihrâbiye Nişleri: İki yandaki mihrâbiye nişlerinin kavsaraları üç sıra mukarnaslıdır [1].
• Giriş Kapısı: İçeri basık kemerli bir kapıdan girilir [1].
• Geometrik Bezemeler: Yalnız büyük ölçüde mermer kullanıldığı görülen taçkapıda süslemeyle karşılaşılmaktadır [1]. Hemen hemen tamamıyla bezemeli olan bu kısımda değişik geometrik motifler uygulanmıştır [1].

Taş Malzeme ve İnşa Tekniği

Yapının inşasında düzenli kesme taş tekniği uygulanmıştır [1]:

• Hanın bütününde, moloz dolgu üzerine oldukça düzenli teknikte kesme taş kaplama yapılmıştır [1].
• Taşların üstünde çok sayıda değişik taşçı işareti dikkati çeker [1].
• Selçuklu kervansarayları, kesme taş kaplı ve destek kuleleriyle güçlendirilmiş yüksek duvarlarıyla bir kaleyi andırmaktadır [2].

Selçuklu Kervansaray Düzeni ve Vakıf İşleyişi

Selçuklu sultanları ve devlet adamları ticaret yolları üzerinde yolcuların güvenliğini ve ihtiyaçlarını karşılayan vakıf kurumları tesis etmişlerdir [2]:

• Ücretsiz Konaklama: Sultanlar ve devlet adamları tarafından inşa ettirilen bu vakıf yapılarında yolcular üç gün boyunca kervansaray kurucusunun misafiri sayılır ve ücret alınmazdı [2].
• Sosyal Hizmetler: Selçuklu kervansaraylarında barınma ve yemek imkânlarının yanı sıra hamam, mescid, hekim, fakir yolculara bedava ayakkabı, hayvanlar için yem, veteriner ve araba tamiri gibi hizmetler sunulmuştur [2].
• Askerî ve İdari İşlev: Selçuklu kervansaraylarında sefer sırasında ordunun konakladığı, yabancı hükümdarların ağırlandığı ve bu yapıların gerektiğinde hapishane ve sığınak olarak da kullanıldığı bilinmektedir [2].

Sıkça Sorulan Sorular

Evdir Hanı nerede yer almaktadır?

Antalya’nın yaklaşık 18 km. kuzeybatısındaki Yeşilbayır köyünün yakınında, eski Antalya-Burdur kervan yolu üzerinde yer almaktadır [1].

Han ne zaman ve kim tarafından yaptırılmıştır?

Yapının kitâbesi R. Riefstahl tarafından okunmuş ve eserin Anadolu Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus zamanında (1211-1220) yapıldığı anlaşılmıştır [1].

Evdir Hanı’nın mimari plan tipinin önemi nedir?

Selçuklu dönemi kervansaraylarında görülen açık avlulu, dört ana eyvanlı plan tipinin Anadolu’daki iki örneğinden biri olması açısından ayrı bir önem taşımaktadır; diğeri Harran’ın 30 km. güneydoğusundaki 1215 tarihli Han el-Ba‘rûr’dur [1].

Taçkapının mimari özellikleri nelerdir?

Güney cephedeki mermer taçkapı dışa taşkın ve beden duvarından yüksek tutulmuştur; yedi sıra mukarnaslı kavsarası, silindirik köşe sütunçeleri ve iki yanında üç sıra mukarnaslı mihrâbiye nişleri bulunmaktadır [1].

Yapıdaki gözetleme kuleleri nerededir?

Doğu duvarında kuzeyden dördüncü birime ve güney duvarında batıdan üçüncü birime açılan kapılardan merdivenle dışa payanda olarak yansıtılmış küçük mekânlara çıkılmaktadır; bu kısımların gözetleme kulesi olarak kullanıldığı düşünülmektedir [1].

Kaynaklar

• [1] Aynur Durukan, “Evdir Hanı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 11, İstanbul 1995, s. 516–517, https://islamansiklopedisi.org.tr/evdir-hani
• [2] Semavi Eyice, “Kervansaray - Anadolu Selçuklu Dönemi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 25, Ankara 2002, s. 299–304, https://islamansiklopedisi.org.tr/kervansaray
• [3] ANTALYA - TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 3, İstanbul 1991, s. 232–235, https://islamansiklopedisi.org.tr/antalya