Soğanlı Vadisi ve Kubbeli Kaya Kiliseleri

Kısaca

• Ne: Kapadokya’nın güneydoğusunda, yumuşak tüf taşına oyulmuş Bizans dönemi kaya kiliseleri ve manastır kalıntıları.
• Nerede: Kayseri’nin Yeşilhisar ilçesine bağlı Soğanlı köyü yakınlarında, Aşağı ve Yukarı Soğanlı yerleşimleri arasında.
• Neden önemli: 9. ile 13. yüzyıllar arasında Bizans keşişlerinin yaşadığı, yaklaşık yüz kilise barındıran nadir bir açık hava müzesi niteliğinde.

Kapadokya denildiğinde akla ilk gelen Göreme veya Uçhisar olabiliyor. Ancak bölgenin güneydoğusunda, daha sakin ve keşfedilmemiş kalmış bir vadi daha var. Soğanlı Vadisi, Kayseri’nin Yeşilhisar ilçesi sınırlarında yer alıyor. Bu vadi, Kapadokya’nın tipik yumuşak tüf kayaları üzerine oyulmuş yapılarıyla dikkat çekiyor.

Vadinin tarihi derinlere uzanıyor. Kaynaklar, buranın 9. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar Bizans keşişleri tarafından mesken tutulduğunu belirtiyor. Bu uzun süreli yerleşim, vadideki kayaların içine sayısız kilise, şapel ve manastır odası kazınmasını sağlamış. Bugün günümüze ulaşmış olan yapılar, o dönemin inanç hayatına ve mimari anlayışına ışık tutuyor.

Soğanlı, diğer Kapadokya vadilerine kıyasla daha az turist çekiyor. Bu durum, vadinin sessizliğini korumasına yardımcı oluyor. Ziyaretçiler, kalabalıktan uzak, doğayla iç içe bir atmosferde tarihi yapıları inceleyebiliyor. Vadi, hem tarih meraklıları hem de yavaş seyahat sevenler için ideal bir durak noktası.

Neresi?

Soğanlı Vadisi, coğrafi olarak Kayseri ilinin Yeşilhisar ilçesine bağlıdır. İl merkezi Kayseri’ye 84 kilometre, ilçe merkezi Yeşilhisar’a ise 17 kilometre uzaklıktadır [1]. Vadi, Kapadokya bölgesinin güneydoğu ucunda konumlanmıştır [2]. Bu konum, vadinin Kapadokya’nın ana turistik aksından biraz uzakta kalmasına neden olmuştur.

Vadinin yerleşim yapısı iki ana köy etrafında şekillenmiştir. Aşağı Soğanlı köyü, vadinin güneydoğu ucunda yer alır. Yukarı Soğanlı köyü ise vadinin kuzey ve güney kollarına ayrıldığı noktadadır [2]. Bu iki yerleşim arasında uzanan vadi, tarihi yapıların yoğunlaştığı ana aksı oluşturur.

Vadinin çevresinde doğal ve kültürel diğer unsurlar da bulunur. Soğanlı mahallesi, komşusu Güzelöz mahallesiyle sınır komşusudur [1]. Ayrıca, ucu Güzelöz mahallesine 1-2 kilometre kala biten turistik bir kanyon da bu bölgede yer almaktadır [1]. Bu kanyon, vadiyi ziyaret edenler için ek bir doğa yürüyüşü seçeneği sunabilir.

Ulaşım açısından vadi, Kapadokya’nın merkezinden biraz uzaktır. İngilizce kaynak, vadinin Kapadokya bölgesinin merkezine uzaklığı nedeniyle toplu taşıma (dolmuş) bağlantısının bulunmadığını belirtir [2]. Bu durum, vadinin az ziyaret edilmesinin başlıca nedenlerinden biri olarak gösterilir. Ziyaretçilerin genellikle özel araçla veya organize turlarla gelmesi gerekmektedir.

Tarihçe

Soğanlı Vadisi’nin tarihi, Bizans dönemiyle özdeşleşmiştir. Kaynaklar, vadinin 9. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar Bizans keşişleri tarafından mesken tutulduğunu ifade eder [2]. Bu dönemde keşişler, vadideki yumuşak tüf kayalara yaklaşık yüz kilise kazımıştır. Ayrıca bu kiliselere bağlı kaya evleri ve manastır avluları da inşa edilmiştir [2].

Türkmen kökenli Soğanlı mahallesi, eskiden kale mahallesine bağlıydı. 1935 yılında buradan ayrılarak müstakil bir köy haline gelmiştir [1]. Türkmen kaynaklarına göre, 6. ve 7. yüzyıllarda Bizanslılar, Romalıların baskılarından kaçarak bu bölgeye gelmiştir. Korkularından dolayı mağaralar ve kayadan oyma kiliseler inşa etmişlerdir [1].

M.S. 1200-1300 yılları arasında köy, Bizanslılardan alınarak bir Türk mahallesi haline getirilmiştir [1]. Bu geçiş, vadinin demografik yapısını değiştirmiştir. Hristiyan döneminde bölgede üzüm ticareti ve şarap yapımı gelişmiştir. Köyde 6. ve 7. yüzyıllardan kalma pek çok oyma şarap odası bulunmaktadır [1].

Bugün gezilebilen 15 kilise ve kayıp olan yaklaşık 50 civarında kilisenin olduğu düşünülmektedir [1]. İngilizce kaynak ise vadide bulunan kilise sayısının yaklaşık yüz olduğunu belirtir [2]. Bu sayı farkı, kaynakların farklı dönemlerdeki tespitlerine veya sayım yöntemlerine dayanıyor olabilir. Çoğu yapı bugün gömülü, harap veya ahır olarak kullanılmaktadır [2].

Neye benziyor?

Soğanlı Vadisi’ndeki yapılar, Kapadokya’nın karakteristik yumuşak tüf taşına oyulmuştur. Bu malzeme, taşın kolay işlenmesine olanak tanır. Kiliseler genellikle tek nefli veya yan nefli plan tiplerine sahiptir. Bazı yapılar, dışarıdan bağımsız bir kilise izlenimi verecek şekilde süslenmiştir.

Vadinin en dikkat çekici yapılarından biri Kubbeli Kilise’dir. Bu kilise, 10. yüzyıla tarihlenen bir kubbeli kilisedir. “Kubbeli” terimi, mimarideki anlamıyla, bir dome (kubbeyi) ifade eder; yani bir çatı ya da zeminin ortasında bulunan, yuvarlak ve genellikle yüksek bir yapıdır. Yan odalarıyla birlikte tek bir peri bacası içine yerleştirilmiştir [2]. “Peri bacası”, mimarideki terimdir; burada, bir merkezi kubbeye sahip, genellikle dışarıya açılan bir yapıyı ifade eder. Bacanın dış cephesi, taklit tuğla bloklar ve dişi kornişlerle süslenmiştir. Bu süsleme, yapının bağımsız bir kilise gibi görünmesini sağlamayı amaçlamıştır [2].

Karabaş Kilisesi, vadinin kuzey kolunda yer alır. Eski adıyla Azize Katerina Kilisesi olarak bilinir. Nefi (kilisenin ana mekânı), varil tonozlu bir plana sahiptir [2]. “Varil tonoz” terimi, mimarideki bir yapı tarifidir; burada, bir silindir gibi uzun ve eğimli bir tavan yapısıdır. Kilisenin batı kapısının üzerindeki yazıt, Bizans generali Michael Skepides’e aittir. “Yazıt”, mimarideki terimdir; burada, duvarlara kazınmış yazılar veya semboller anlamına gelir. Yazıt, en son fresk katmanının 13. yüzyılda yapıldığını belirtir. Fresk, bir duvara ya da tavana suya karıştırılmış boya ile yapılan resimlerdir; genellikle antik yapılarda bulunur [2]. Freskler, siyah bir zemin üzerine İsa’nın hayatından sahneleri gösterir [2].

Yılanlı Kilise, kuzey vadideki bir diğer önemli yapıdır. Eski adıyla Meryem Ana Kilisesi olarak anılır. Varil tonozlu kilisenin yan binası, kayaya oyulmuş iki arkosolium mezarı içerir [2]. Freskler, siyah boya ile kaplanmış ve ağır hasar görmüştür. Karabaş Kilisesi’nin yakınındaki yapılar, bu kilisenin bir manastırın merkezi olduğunu düşündürmektedir [2].

Tahtalı Kilise, güney vadide yer alır. Azize Barbara Kilisesi olarak da bilinir. Varil tonozlu bu kilise, bir avlu etrafında bir salon ve yan şapel olarak düzenlenmiştir [2]. Az okunabilir bir yazıt, yapının M.S. 1006 veya 1021 tarihli olduğunu gösterir. Freskler, Yeni Ahit sahnelerini ve Kapadokya’daki tek Yedi Uyurlar tasvirini içerir [2]. “Yedi Uyurlar”, Hristiyanlıkta bir hikâyeyi ifade eder; burada, yedi kişi uzun yıllar uyuyarak hayatta kalmıştır. Bu hikâye, Kapadokya’da çok bilinir.

Tokalı Kilise, Aşağı Soğanlı’dan vadiye girmeden önceki noktadadır. Yüksek bir uçurumda yer alır ve 50 basamağı aşan dik merdivenle ulaşılır [2]. “Dik merdiven”, fiziksel anlamda çok eğimli, zor tırmanma gerektiren bir merdivendir. Kilisenin önündeki duvarda mezarlar bulunur. İç mekanda iki yan nefli bir nef vardır, ancak freskler tamamen tahrip olmuştur [2].

Geyikli Kilise, fresklerinde Aziz Eustace (St. Eustathius) tasvirleri bulunduğundan bu adı almıştır [2]. “Aziz Eustace”, Hristiyanlıkta bir kutsal ismidir; burada, kilisenin adını veren bir figürdür. Vadi içinde ayrıca Gök Kilise, Eski Gümüş Manastırı ve Soğanlı Han Kompleksi gibi diğer yapılar da bulunmaktadır [2].

Ziyaret notları

Soğanlı Vadisi, Kapadokya’nın diğer popüler noktalarına göre daha az kalabalıktır. Bu durum, ziyaretçilere daha sakin bir deneyim sunar. Vadi, açık hava müzesi niteliğindedir ve yapılar doğa içinde serbestçe gezilebilir.

Ulaşım için özel araç en pratik seçenektir. Vadi, Kapadokya’nın merkezinden uzaktır ve toplu taşıma bağlantısı bulunmamaktadır [2]. Kayseri’ye 84 km, Yeşilhisar’a 17 km mesafede olması, planlama yaparken dikkate alınmalıdır [1].

Ziyaret saatleri ve giriş ücretleri hakkında kaynaklarda kesin bir bilgi yer almamaktadır. Bu nedenle, gitmeden önce resmî kaynaklardan veya yerel turizm ofislerinden güncel bilgi almanız önerilir. Ayrıca, bazı yapıların içine girişin kısıtlı olabileceğini veya hasarlı bölgelerin kapalı tutulabileceğini göz önünde bulundurun.

Vadi içinde yürüyüşler için rahat ayakkabılar giyilmesi tavsiye edilir. Bazı kiliselere ulaşmak için dik merdivenler veya engebeli yollar kullanılması gerekebilir. Özellikle Tokalı Kilise’ye giden merdiven oldukça diktir [2].

Doğa yürüyüşü sevenler için vadinin yanı başındaki kanyon da bir seçenektir. Bu kanyon, Güzelöz mahallesine kadar uzanır [1]. Ancak kanyonun tamamı için ayrı bir planlama gerekebilir.

Soğanlı Vadisi, yavaş seyahat anlayışına uygun bir destinasyondur. Hızlı bir tur yerine, her kilisenin mimari detaylarını ve fresklerini inceleme fırsatı bulabilirsiniz

Kaynaklar

• [1] “Soğanlı, Yeşilhisar - Vikipedi”, https://tr.wikipedia.org/wiki/So%C4%9Fanl%C4%B1,_Ye%C5%9Filhisar
• [2] “Soğanlı Valley - Wikipedia”, https://en.wikipedia.org/wiki/So%C4%9Fanl%C4%B1_Valley
• [3] “Burials in the Soğanlı Valley: The Life of the Monuments — H. Ceylan Karaca (2021, Journal of Turkish Studies)”, https://turkishstudies.net/files/turkishstudies/c27e6970-847c-4680-b76b-04679fd10273.pdf
• [4] “Building Complex No 2b in Zelve Open Air Museum — Derya GÜNERİ (2021, Journal of Turkish Studies)”, https://turkishstudies.net/files/turkishstudies/0e1d2832-6f5f-4832-a85b-6da5f2983336.pdf