Bursa Koza Han

Yayın Tarihi: Ekim 2026

Kısaca

• Ne: Sultan II. Bayezid tarafından XV. yüzyılın sonlarında inşa ettirilen, avlusunda şadırvanlı sekiz kenarlı bir mescid bulunan iki katlı klasik Osmanlı hanı [1].
• Nerede: Bursa’nın merkezinde tarihî Çarşı bölgesinde, Ulucami ile Orhan Gazi İmareti arasında [1, 2].
• Neden önemli: Klasik Osmanlı han mimarisinde avlu merkezindeki müstakil mescidiyle eski Selçuklu kervansaray geleneklerini sürdüren ve bütünlüğünü koruyabilmiş anıtsal bir yapıdır [1].

Bursa’nın merkezinde Çarşı bölgesindeki Ulucami ile Orhan Gazi İmareti arasında yer alan Koza Hanı, Sultan II. Bayezid tarafından XV. yüzyılın sonlarına doğru yaptırılan büyük han yapılarından biridir [1, 2]. Eski kaynaklarda adı Yeni Han, Beylik Hân-ı Cedîd-i Âmire, Hân-ı Cedîd-i Evvel, Sîmkeş, Sırmakeş Beylik Kervansaray şeklinde geçmektedir [1]. H. Wilde’ın Bursa’daki Osmanlı eserleri üzerine hazırladığı doktora çalışmasında belirttiği üzere yapıya XIX. yüzyıla kadar İpek Hanı da denilmiştir [1].

Yapı topluluğu, klasik plana uygun biçimde geniş bir iç avlu etrafında çevrelenmiş altlı üstlü odalardan ve buna bitişik tek katlı bir ahır-depo bölümünden meydana gelir [1]. Dış duvar örgüsünde tuğla ve kesme taştan karma teknik kullanılmıştır [1]. Avlunun merkezinde yer alan sekizgen planlı müstakil mescit, altında mermer havuzlu şadırvanı bulunan iki katlı tasarımıyla Selçuklu kervansaray geleneğini Osmanlı başkentine taşır [1].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

Koza Hanı’nın günümüze ulaşan bir inşa kitâbesi bulunmamaktadır [1]. Ancak İstanbul’da Sultan II. Bayezid için inşa edilen büyük cami ve külliyenin Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivindeki 911 (1505) tarihli vakfiye sûretine göre yapının, bu külliyenin evkafından olmak üzere 895 Rebîülâhirinde (Mart 1490) inşasına başlanmış ve 896 Zilkadesinin 25’inde (29 Eylül 1491) açılışı gerçekleştirilmiştir [1].

Buna karşılık araştırmacı Rıfkı Melûl Meriç, hanın İstanbul’daki külliyenin inşasından yaklaşık on yıl önceye ait olduğunu ileri sürerek onun doğrudan evkafından olamayacağını, vakfiyede adı geçen kervansarayın Koza Hanı değil yakınındaki Pirinç Hanı olması gerektiğini savunmuştur [1]. Yine Meriç’in arşiv tespitlerine göre hanın inşa edileceği arsa muhtelif kimselerden 895 Rebîülâhirinde (Mart 1490) satın alınmıştır [1]. Hanın mimarı Abdülalî b. Puladşah’tır [1].

Kâzım Baykal tarafından Bursa şer‘iyye defterlerinden derlenen çok sayıda vesika, han odalarının kimlere ve ne kadar ücret karşılığında kiralandığını ayrıntılı biçimde ortaya koymaktadır [1]. Yapı 1082 (1671-72) ve 1199 (1785) yıllarında tamir görmüştür [1]. Önceleri üzeri bütünüyle kubbeli iken sonraki dönemlerde kurşunları sökülmüş, kubbeleri kaldırılarak ahşap çatı ile örtülmüş ve yerli kiremitle kaplanmıştır; buna karşılık kubbe kemerlerinin kalıntıları ile köşe bölümlerindeki kurşun örtülü özgün kubbeler günümüze kadar ulaşmıştır [1].

1050 (1640) yılında Bursa’yı ziyaret eden Evliya Çelebi, Seyahatnâme’sinde yapıdan bahsederken doğrudan Koza Hanı adını vermemekte, buna karşılık Pirinç Hanı’ndan sonra bir Acem Hanı zikretmektedir [1]. Evliya Çelebi’nin aktardığı bilgilere göre bu handa Azerbaycan ve İran’dan gelen tüccarlar konaklamakta, ayrıca ipek tüccarlarından gümrük tahsil eden ipek emininin makamı da burada yer almaktaydı [1]. Araştırmacılar, Evliya Çelebi’nin verdiği bu bilgilerin Acem Hanı olarak adlandırılan yapının Koza Hanı olması ihtimalini kuvvetlendirdiğini kabul etmektedir [1].

Yapı 1950 yıllarına doğru geniş çaplı bir restorasyon geçirmiştir [1]. Bu onarım esnasında han sonradan eklenen parazit yapılardan bütünüyle temizlenmiş; gerek ana han yapısı gerekse avlusundaki mescit aslî mimarilerine uygun biçimde ihya edilmiştir [1]. Günümüzde hanın gözleri (odaları) modern ticarethanelere merkez teşkil etmektedir [1].

Giriş Düzeni ve Cephe Mimarisi

Koza Hanı’nın çarşı yönüne bakan giriş kapısı oldukça gösterişli bir mimariye sahiptir [1]. Muntazam kesme taştan inşa edilmiş geniş sivri kemerin içindeki kemer alınlığı, geometrik bir desene göre dizilmiş renkli taş kaplamalarla tezyin edilmiştir [1].

Dış cephe duvar örgüsünde tuğla ve kesme taştan karma tekniğin tatbik edildiği görülür [1]. Giriş açıklığının iki yanında eyvan şeklinde dışa açılan bir çift mekân yer almaktadır [1]. Girişin iki yanından yükselen birer taş merdiven ise doğrudan üst kat revaklarına çıkışı sağlamaktadır [1].

Plan Şeması ve Odalar

Han, kare şeklinde geniş bir iç avlunun etrafını saran iki katlı revaklı bir düzenlemeye sahiptir [1]. Avluyu taş pâyelere oturan sivri tuğla kemerlerden meydana gelen revaklar çevrelemektedir [1]. Odaların önünü altta ve üstte kesintisiz bir revak hattı kuşatır [1].

Aydın Yüksel’in tespitlerine göre yapının alt katında elli (50) adet mekân bulunmaktadır [1]. İçlerinde birer ocak bulunduğu tahmin edilen bu odaları, aynı zamanda havalandırmaya da yarayan mazgal biçimindeki birer pencere kısmen aydınlatmaktadır [1]. Üst katta ise elli bir veya elli iki (51-52) oda sıralanmaktadır [1]. Üst kat odaları tonozla örtülü olup her birinde dışarıya açılan ikişer pencere mevcuttur [1].

Üst kat revakları daha önce ahşap malzeme ile inşa edilmişken son tamir sırasında kâgire dönüştürülmüştür [1]. Revak kemerleri tuğladan örülmüş olup üzerleri kubbelerle örtülmüştür [1].

Hanın sol tarafında düzenli bir plana sahip olmayan ahır kısmı yer almaktadır [1]. Moloz taştan inşa edilen bu ahır-depo bölümü, ortası avlulu ve etrafı revaklarla çevrili tek katlı bir plana sahiptir [1].

Avlu Mescidi ve Şadırvan

Koza Hanı’nın avlu merkezinde, bazı Selçuklu kervansaraylarında görülen müstakil köşk mescit geleneğini devam ettiren anıtsal bir ibadet mekânı bulunmaktadır [1].

Esas mescit sekiz kenarlı (sekizgen) planlı olup kemerli pâyelere oturan bir gövdeye sahiptir [1]. Mescidin alt katında mermer havuzlu bir şadırvan mevcuttur [1]. Üst kattaki ibadet mekânına taş bir merdivenle ulaşılmaktadır [1].

Giriş kapısının tam karşısında güzel bir taş mihrap yer almaktadır [1]. Sekizgen gövdenin diğer altı duvarında alt kısımlarda dikdörtgen, üst kısımlarda ise sivri kemerli pencereler açılmıştır [1]. Mescidin üzeri kurşun kaplı tek bir kubbeyle örtülmüştür [1].

Eski bir belgede bu mescidin yanında günümüzde izi kalmayan ahşaptan ikinci bir mescidin daha bulunduğu zikredilmektedir [1]. Ancak Semavi Eyice’nin değerlendirmesine göre, esas mescit cemaate yetersiz kaldığı için belirli bir dönemde böyle geçici bir ahşap ek yapılmıştır [1].

Mimari Bütünlük ve Korunma Durumu

Koza Hanı, Osmanlı devri han ve kervansaray mimarisinde ortasındaki mescit tasarımı bakımından köklü gelenekleri sürdüren ve bütünlüğünü günümüze kadar koruyabilmiş ender anıtlardandır [1]. Albert Gabriel’in monografisinde ve Kâmil Kepecioğlu ile Kâzım Baykal’ın incelemelerinde yapının Bursa ticaret tarihindeki yeri ayrıntılı olarak belgelenmiştir [1].

Ziyaretçilerin hanın renkli taş tezyinatlı anıtsal giriş kapısını, kare avluyu saran tuğla kemerli kubbeli revaklarını ve avlu merkezinde yükselen sekizgen mescidi mimari detaylarıyla incelemesi önerilir [1].

Sıkça Sorulan Sorular

• Bursa Koza Hanı ne zaman ve kim tarafından yaptırılmıştır?
  Sultan II. Bayezid tarafından XV. yüzyılın sonlarında (1490-1491 / 895-896) yaptırılmıştır [1].
• Hanın mimarı kimdir?
  Arşiv kayıtlarına göre yapının mimarı Abdülalî b. Puladşah’tır [1].
• Eski kaynaklarda han hangi isimlerle anılmıştır?
  Yeni Han, Beylik Hân-ı Cedîd-i Âmire, Hân-ı Cedîd-i Evvel, Sîmkeş, Sırmakeş Beylik Kervansaray ve İpek Hanı olarak kaydedilmiştir [1].
• Avlu merkezindeki mescidin mimari özellikleri nelerdir?
  Sekizgen planlı olup kemerli pâyeler üzerine oturur; alt katında mermer havuzlu şadırvan, üst katında kurşun kubbeli mescit ve güzel bir mihrap bulunur [1].
• Ahır bölümü nerede yer alır ve planı nasıldır?
  Hanın sol tarafında yer alır; moloz taştan inşa edilmiş, ortası avlulu ve revaklı tek katlı bir yapıdır [1].

Kaynaklar

• [1] KOZA HANI - TDV İslâm Ansiklopedisi (Prof. Dr. Semavi Eyice, Cilt 26, s. 231-232), https://islamansiklopedisi.org.tr/koza-hani
• [2] BURSA - TDV İslâm Ansiklopedisi (Prof. Dr. Semavi Eyice, Prof. Dr. Halil İnalcık, Cilt 6, s. 445-451), https://islamansiklopedisi.org.tr/bursa