Taşın Geometrik Kalesi: Ağzıkara Han Kervansarayı

Kısaca

• Nedir? Aksaray-Kayseri yolu üzerinde Hoca Mes‘ûd b. Abdullah tarafından yaptırılan kervansaraydır [1].
• Nerede? Aksaray-Kayseri yolu üzerinde yer almaktadır [1].
• Neden Önemli? Ağır payandası, köşe kuleleri ve avlunun yan eksenine alınmış taçkapısı ile Anadolu Selçuklu kervansarayları içinde kale görünümüne en çok sahip olanıdır [1]. Bu yapıda bitki motiflerinin kullanılmayıp bütün taş süslemelerin geometrik oluşu dikkati çekmektedir [1].
• Mimari Tipolojisi: Tamamen kesme taştan yapılan binanın açık avlu bölümü dört eyvan şemasını yaşatır; ortasında fevkanî ve kübik köşk mescidi, kapalı bölümünde altı nef ve mukarnaslı aydınlık kubbesi bulunur [1].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

Anadolu Selçukluları devrinde bir kültür merkezi olan Konya ve Kayseri şehirlerinin birbirine bağlandığı ana yol üzerinde bulunan Aksaray, II. Kılıcarslan’ın yaptırdığı dinî, ticarî ve sosyal tesislerle âdeta yeniden kuruldu [2].

Ağzıkara Han, kitâbelerine göre iki aşamada inşa edilmiştir [1]:

• Kapalı Bölüm (Hol): 628’de (1231) Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad zamanında tamamlanmıştır [1].
• Açık Avlu: II. Gıyâseddin Keyhusrev’in ilk saltanat yıllarında 634’te (1237) tamamlanmıştır [1].

Kervansaray, Hoca Mes‘ûd b. Abdullah tarafından yaptırılmıştır [1]. Yapımına Alâeddin Keykubad döneminde başlanan ve II. Gıyâseddin Keyhusrev zamanında tamamlanan Ağzıkara Han (634/1236-37) ve Karatay Hanı’nda (638/1240-41) sultan hanlarının klasik şemasına büyük ölçüde bağlı kalındığı, fakat Karatay Hanı’nda köşk-mescid inşa edilmediği görülmektedir [3].

Mimari Plan ve Mekân Kurgusu

Tamamen kesme taştan yapılan binanın açık avlu bölümü dört eyvan şemasını yaşatmaktadır [1]:

Açık Avlu Düzeni

• Giriş Yanı Bölümleri: Girişin yanındaki bölümler açık revaklar şeklinde teşkilâtlanmıştır [1].
• Karşı Kanatlar: Karşıdaki kanatlar ise eyvan çevresinde kapalı mekânlar halinde teşkilâtlanmıştır [1].
• Yan Eksen Taçkapısı: Avlunun taçkapısı avlunun yan eksenine alınmıştır [1]. Ağır payandası, köşe kuleleri ve avlunun yan eksenine alınmış taçkapısı ile kervansaray kale görünümüne en çok sahip olan yapıdır [1].

Avlu Ortasındaki Köşk Mescit

Avlunun ortasında bir köşk mescit yer almaktadır [1]:

• Avlunun ortasında, iki yandan basamaklarla çıkılan sultan hanlarının fevkanî ve kübik köşk mescidi bulunmaktadır [1].
• Alâeddin Keykubad’ın yaptırdığı Aksaray Sultan Hanı ve Kayseri-Sivas yolundaki Sultan Hanı klasik şemanın bütün özellikleriyle uygulandığı yapılardır ve her ikisinin de avlusunun ortasında köşk-mescidleri bulunmaktadır [3]. Ağzıkara Han da bu geleneği sürdürür [1], [3].
• Köşk mescidin kubbeleri mukarnaslıdır [1].

Kapalı Bölüm (Hol) ve Nef Düzeni

Açık avludan kapalı bölüme iç taçkapı vasıtasıyla geçilmektedir [1]:

• İç Taçkapı: Kapalı bölüme geçilen içteki taçkapı da dıştaki gibi geometrik motiflerle süslenmiştir [1].
• Taşıyıcı Sistem ve Nefler: Ağır pâyeleri birleştiren kemerler üzerinde orta eksene dik gelişmiş tonozlu altı nef bulunmaktadır [1].
• Aydınlık Kubbesi: Eksen üzerinde aydınlık kubbesi bulunmaktadır [1]. Bu kubbe de avludaki köşk mescidin kubbeleri gibi mukarnaslıdır [1].

Anadolu Selçuklu kervansaraylarının çoğu, çevresinde çeşitli mekânların yer aldığı açık bir avlu ve bu avluya bakan hol bölümünden oluşmaktadır [3]. Hol bölümü yolculara ve hayvanlarına ayrılmıştır [3].

Taş Tezyinatı ve Geometrik Sanat

Ağzıkara Han’ın taş süslemesinde bitkisel bezeme yer almaz [1]:

• Bu yapıda bitki motiflerinin kullanılmayıp bütün taş süslemelerin geometrik oluşu dikkati çekmektedir [1].
• Taçkapıların süsleme ve tasarım düzenleri ile Aksaray Sultan Hanı ve Karatay Hanı’nın taçkapılarındaki düzenlemeler arasında benzerlikler bulmak mümkündür [1].

Kale Görünümü ve Tahkimat

Ağzıkara Han, Anadolu Selçuklu kervansarayları içinde kale görünümüne en çok sahip olanıdır [1]:

• Binanın ağır payandaları bulunmaktadır [1].
• Köşelerde köşe kuleleri yer almaktadır [1].
• Avlunun taçkapısı avlunun yan eksenine alınmıştır [1].
• Tamamen kesme taştan yapılmıştır [1].

Selçuklu kervansarayları, kesme taş kaplı ve destek kuleleriyle güçlendirilmiş yüksek duvarlarıyla bir kaleyi andırmaktadır [3]. Bu yapılar, kervanların güvenliği kadar kervanlarla yolculuk yapan kişilerin her türlü ihtiyacını karşılayacak şekilde düzenlenmiştir [3].

Selçuklu Kervansaray Tipolojisindeki Yeri

Anadolu Selçuklu kervansaraylarının çoğu, çevresinde çeşitli mekânların yer aldığı açık bir avlu ve bu avluya bakan hol bölümünden oluşmaktadır [3]:

• II. Kılıcarslan’ın saltanatının son yılında 1192’de tamamlandığı kabul edilen Alay Hanı, sultan han plan şeması olarak adlandırılan bu klasik şemanın ilk örneğidir [3].
• Alâeddin Keykubad’ın yaptırdığı Aksaray Sultan Hanı (626/1229) ve Kayseri-Sivas yolundaki Sultan Hanı (628/1231) klasik şemanın bütün özellikleriyle uygulandığı yapılardır ve her ikisinin de avlusunun ortasında köşk-mescidleri bulunmaktadır [3].
• Yapımına Alâeddin Keykubad döneminde başlanan ve II. Gıyâseddin Keyhusrev zamanında tamamlanan Ağzıkara Han (634/1236-37) ve Karatay Hanı’nda (638/1240-41) aynı şemaya büyük ölçüde bağlı kalındığı, fakat Karatay Hanı’nda köşk-mescid inşa edilmediği görülmektedir [3].
• Sultanlar ve devlet adamları tarafından inşa ettirilen bu vakıf yapılarında yolcular üç gün boyunca kervansaray kurucusunun misafiri sayılır ve ücret alınmazdı [3].

Sıkça Sorulan Sorular

Ağzıkara Han ne zaman ve kim tarafından yaptırılmıştır?

Ağzıkara Han, Hoca Mes‘ûd b. Abdullah tarafından yaptırılmıştır; kapalı bölümü 628’de (1231) I. Alâeddin Keykubad devrinde, açık avlusu ise 634’te (1237) II. Gıyâseddin Keyhusrev zamanında tamamlanmıştır [1].

Kervansarayın kale görünümüne sahip olmasının sebepleri nelerdir?

Ağır payandası, köşe kuleleri ve avlunun yan eksenine alınmış taçkapısı ile Anadolu Selçuklu kervansarayları içinde kale görünümüne en çok sahip olanıdır [1].

Avlu ortasındaki köşk mescidin mimari özelliği nedir?

Avlunun ortasında, iki yandan basamaklarla çıkılan sultan hanlarının fevkanî ve kübik köşk mescidi bulunmaktadır; kubbeleri mukarnaslıdır [1].

Yapının taş süslemesinde hangi motifler kullanılmıştır?

Bu yapıda bitki motifleri kullanılmamış olup bütün taş süslemelerin geometrik oluşu dikkati çekmektedir [1].

Taçkapı düzeni hangi kervansaraylarla benzerlik gösterir?

Taçkapıların süsleme ve tasarım düzenleri ile Aksaray Sultan Hanı ve Karatay Hanı’nın taçkapılarındaki düzenlemeler arasında benzerlikler bulmak mümkündür [1].

Kaynaklar

• [1] Ara Altun, “Ağzıkara Han”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 1, İstanbul 1988, s. 482–483, https://islamansiklopedisi.org.tr/agzikara-han
• [2] AKSARAY - TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2, İstanbul 1989, s. 293–296, https://islamansiklopedisi.org.tr/aksaray
• [3] Semavi Eyice, “Kervansaray - Anadolu Selçuklu Dönemi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 25, Ankara 2002, s. 299–304, https://islamansiklopedisi.org.tr/kervansaray