Aksaray Sultan Hanı

Yayın Tarihi: Ekim 2026

Kısaca

• Ne: Sultan I. Alâeddin Keykubad tarafından 1229 yılında yaptırılan, açık avlulu ve kapalı kışlık holü bulunan iki bölümlü Selçuklu kervansarayı [1].
• Nerede: Konya-Kayseri kervan yolu üzerinde, Aksaray’a 42 km mesafede kendi adını verdiği Sultanhanı kasabasında [1, 2].
• Neden önemli: 4680 metrekarelik alanıyla kale görünümündeki mimarisi, avlu ortasındaki köşk mescidi ve Zengî sanatı üslûbunu yansıtan mermer taçkapısıyla Anadolu Selçuklu kervansaraylarının en gösterişli örneğidir [1].

Konya-Kayseri kervan güzergâhında Aksaray’a 42 kilometre uzaklıkta yer alan Sultan Hanı, Anadolu Selçuklu kervansaraylarının en gösterişli örneğidir [1, 2]. Kitâbelerine göre 626 (1229) yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad tarafından yaptırılmıştır [1]. Yapının mimarı, Konya Alâeddin Camii’ni de inşa eden Şamlı Muhammed b. Havlân’dır [1].

Kalabalık kervanların uğrak yeri olan han, Sultan III. Gıyâseddin Keyhusrev döneminde bir yangın geçirmiş; yapının mütevellisi Sirâcüddin Ahmed tarafından 667 (1268-69) yılında tamir ettirilmiştir [1]. Askerî üs olarak da kullanılan kervansaray, tarih boyunca kuşatmalara ve savaşlara sahne olmuş, kapı söveleri yakılarak tahrip edilmiştir [1]. Son yüzyılda civardaki köylülerin taş ocağı haline gelen yapı, 1959-1968 yılları arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kısmen restore edilerek koruma altına alınmıştır ve günümüzde müze olarak kullanılmaktadır [1].

Mimari Plan ve Savunma Düzeni

Sultan Hanı, 4680 metrekarelik bir alanı kaplayan ve düz araziye kurulmuş bir kale görünümündedir [1]. Kesme taş malzemeyle örülen masif dış duvarlar kulelerle desteklenmiş, üstte mazgal dizisiyle çevrilmiştir; ancak dendanların hiçbiri günümüze ulaşamamıştır [1].

Kervansaray iki ana bölümden oluşan bir plana sahiptir [1]:

1. 50 × 62 metre ölçülerinde revaklı avlulu yazlık kısım [1].
2. 50 × 33 metre ebadında kapalı kışlık hol [1].

Doğu Taçkapısı ve Taş Tezyinatı

Yapının doğu cephesinde mermerden yapılmış âbidevî bir taçkapı bulunmaktadır [1]. Cepheden dışa taşan taçkapı gösterişli bir süslemeye sahip olup derin niş mukarnaslı kavsarayla taçlandırılmıştır [1].

Plastik zikzak motifli sütunçeler burada kuşatma kemerini taşımaz [1]. Palmet dizisinden oluşan bitki şeridinin dışındaki tezyinat geometriktir [1]. Geniş kuşakta çok köşeli yıldız sistemleriyle buradan çıkan kollar ve geçme motifleri yer almaktadır [1]. Sathî kuşatma kemeri içine rozetler serpiştirilmiştir [1]. Kavsaranın tepe noktasındaki mukarnas hücresinin iki yanında uzaktan görülebilecek şekilde kazılmış “el-minnetü lillâh” ibaresi mevcuttur [1].

Giriş kapısının iki yanında birer niş bulunmaktadır [1]. İki renkli geçme motifli geometrik süslemeleri, zikzak yivli sütunçeleri ve mukarnaslı kavsaralarıyla Konya Alâeddin Camii ile Karatay Medresesi’nin taçkapılarını andıran yapı, Zengî sanatı üslûbunu yansıtır [1]. Taçkapı ve yan nişlerin üstünde Selçuklu sülüsüyle yazılmış inşa kitâbesi, iki renkli atkı taşının altında tek satırlık tamir kitâbesi ve madalyon içinde usta kitâbeleri mevcuttur; taçkapının üst bölümü ise yıkılmıştır [1].

Açık Avlu ve Köşk Mescit

Anıtsal taçkapıdan eyvan şeklindeki bir koridora geçilmektedir [1]. Avlunun doğusunda on bir oda, batısında aynı sayıda iki sıralı revak bulunmaktadır [1].

Bu odalardan ikisi üçer bölümlü hamam ve depo haline getirilmiştir [1]. Revak kemerleriyle odaların kapı çerçeveleri geometrik motiflerle süslenmiş, bütün mekân beşik tonozlarla örtülmüştür [1]. Dıştaki kulelere rastlamayan odalardan altısı birer mazgal pencereyle aydınlatılmıştır [1].

Avlunun ortasında dört ayak ve sivri kemerler üzerinde yükselen bir köşk mescit mevcuttur [1]. Kuzeyden iki taraflı merdivenle çıkılan ve altında şadırvanı bulunan köşk mescidin kemer ve duvar cepheleri zengin geometrik örneklerle bezenmiş, ancak zamanla yıkılarak harap olmuştur [1]. Onarım sırasında revak kemerleriyle odaların kapılarında olduğu gibi burada da süslemeler dikkate alınmamıştır [1].

Kapalı Kışlık Hol ve Aydınlık Kubbesi

Hanın kapalı kışlık bölümüne ikinci bir taçkapıdan geçilmektedir [1]. Dıştaki ile aynı mimari ve süsleme özelliklerine sahip olan bu taçkapının da üst bölümü yıkılmıştır [1]. Bu kapıda kuşatma kemerine damarlı palmet motifleri işlenmiş, geniş kuşaktaki yıldız formları rozetlerle dolgulanmıştır [1]. Yan nişlerle basık kapı kemeri üzerindeki kitâbede inşa tarihi tekrarlanmıştır [1].

Kışlık bölüm üç nefli bir hol şeklinde planlanmıştır [1]. Taçkapı genişliğindeki orta nefle buna dikey olarak uzanan ve daha geniş tutulan yan nefler, dörder sıralı otuz iki (32) pâye ile desteklenen sivri kemerli beşik tonozlarla örtülmüştür [1].

Mekânın ortasında mukarnaslı tromplarla geçilen bir aydınlık kubbesi mevcuttur [1]. Kubbenin üzeri dıştan yüksek sekizgen kasnaklı bir külâhla örtülmüş, ancak zamanla bu külâh yıkılmıştır [1]. Doğudaki neflerden beşi mazgal tipi pencereyle aydınlatılmıştır [1]. Hayvanların bağlanması amacıyla yapılan bu bölümde insanların da kalabilmesini sağlayan yüksek sekiler mevcuttur [1].

Su Şebekesi ve Vakıf Önemi

Hanın ihtiyacını karşılayan su kurşundan yapılmış künklerle Bağluca köyünden getirilmiştir [1]. Çeşmelerin yanı sıra avlulu bölümde karşılıklı beşer, hol kısmında dörder sıra su oluğu yerleştirilmiştir [1].

Sultan Hanı, askerî ve ticarî önemi haiz kervanyolu üzerinde yüzyıllar boyu hizmet veren bir vakıf eseri oluşu yanında, köşk mescidli müstahkem mimarisi ve Zengî sanatı üslûbuyla renklendirilmiş süslemeleriyle Anadolu Selçuklu kervansaraylarının en gösterişli örneğidir [1].

Sıkça Sorulan Sorular

• Aksaray Sultan Hanı ne zaman ve kim tarafından yaptırılmıştır?
  Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad tarafından 1229 (626) yılında yaptırılmıştır [1].
• Kervansarayın mimarı kimdir?
  Konya Alâeddin Camii’ni de inşa eden Şamlı Muhammed b. Havlân’dır [1].
• Han ne zaman tamir edilmiştir?
  III. Gıyâseddin Keyhusrev devrinde yangın geçirdikten sonra mütevellisi Sirâcüddin Ahmed tarafından 1268-69 (667) yılında tamir ettirilmiştir [1].
• Avlu ortasındaki köşk mescidin mimari özellikleri nelerdir?
  Dört ayak ve sivri kemerler üzerinde yükselir; kuzeyden iki taraflı merdivenle çıkılır ve altında şadırvan bulunur [1].
• Kışlık bölümün planı nasıldır?
  Üç nefli bir hol şeklinde olup dörder sıralı otuz iki (32) pâye ile desteklenen sivri kemerli beşik tonozlarla ve ortasında mukarnaslı tromplu aydınlık kubbesiyle örtülmüştür [1].

Kaynaklar

• [1] SULTAN HANI - TDV İslâm Ansiklopedisi (Prof. Dr. Abdüsselam Uluçam, Cilt 37, s. 503-504), https://islamansiklopedisi.org.tr/sultan-hani—aksaray
• [2] AKSARAY - TDV İslâm Ansiklopedisi (Prof. Dr. Besim Darkot, Prof. Dr. Faruk Sümer, Cilt 2, s. 293-296), https://islamansiklopedisi.org.tr/aksaray