Akdeniz Eşiğinde Bir Sultan Sarayı: Alanya'da Alara Han

Kısaca

• Nedir? Kitâbesine göre 629 (1231-32) yılında Alâeddin Keykubad tarafından yaptırılmış Selçuklu dönemi hanıdır [1]. Bizzat sultan tarafından yaptırıldığı için sultan hanlarından sayılmakla birlikte planı itibariyle onlardan çok farklıdır [1].
• Nerede? Alanya’nın batısında Antalya-Alanya karayolunun takriben 104. kilometresinden sola ayrılan yolun 8. kilometresinde, Akdeniz’e dökülen Alara çayının kenarında yer almaktadır [1]. Eski Alanya-Konya kervan yolunun başlangıcında ilk konaklama yeri olarak önem taşıyordu [1].
• Neden Önemli? Sultan hanlarının plan şemasında daima açık avlu ve kapalı hol bölümleri bulunduğu halde bu hanın mekânları dikdörtgen şeklindeki bir plan içinde, kapalı bölüm ile açık avlu fonksiyonları tek merkez etrafında iç içe olmak üzere tasarlanmıştır [1]. Anadolu kervansarayları arasında Afşin ve Tercan gibi birkaç örnekle beraber ayrı bir grup oluşturan Alara Hanı, bu grubun en önemli örneğidir [1].
• Mimari Tipolojisi: Merkezî bölümde dar bir koridor etrafında bir eyvan, bir oda düzeni görülür; etrafını her yönden iki sıra halinde tonozlu mekânlar çevirir [1]. Pâyelere dayalı aslan başı şeklindeki konsolların ise kandillik oldukları anlaşılmaktadır [1].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

Alara Hanı, Alanya ilçesi sınırları içinde bulunmaktadır [3]. Yapı, eski Alanya-Konya kervan yolunun başlangıcında ilk konaklama yeri olarak önem taşıyordu [1].

Kitâbesine göre 629 (1231-32) yılında I. Alâeddin Keykubad tarafından yaptırılmıştır [1], [3]. Bizzat sultan tarafından yaptırıldığı için “sultan hanları”ndan sayılmaktadır [1]. Bununla birlikte mimari planı itibariyle klasik sultan hanlarından çok farklı bir kurguya sahiptir [1].

Bir görüşe göre Alara Hanı’nın değişik planda yapılmasının sebebi, özellikle Alâeddin Keykubad’ın Alanya yolculukları sırasında maiyetiyle birlikte dinlenmesi için inşa edilmiş olmasıdır [1].

Anadolu kervansarayları arasında Afşin ve Tercan gibi birkaç örnekle beraber ayrı bir grup oluşturan Alara Hanı, bu grubun en önemli örneği olarak günümüze ulaşmış ve restore edilmiştir [1].

Mimari Plan ve Eş Odaklı Mekân Kurgusu

Sultan hanlarının plan şemasında daima açık avlu ve kapalı hol bölümleri bulunmaktadır [1]. Alara Hanı’nda ise mekânlar dikdörtgen şeklindeki bir plan içinde, kapalı bölüm ile açık avlu fonksiyonları tek merkez etrafında iç içe olmak üzere tasarlanmıştır [1]:

• Alâeddin Keykubad’ın yaptırdığı Alara Hanı’nda farklı bir plan uygulanmış, dar ve uzun avluya açılan mekânlar ahır bölümüyle çepeçevre kuşatılmıştır [2].
• “Eş odaklı hanlar” olarak tanımlanan bu grupta Afşin yakınlarındaki Ashâb-ı Kehf Külliyesi’nin hanı ve XII. yüzyıl sonlarından Tercan Mama Hatun Kervansarayı da yer almaktadır [2].
• Alara Hanı, bu grubun en önemli örneği olarak günümüze ulaşmıştır [1].

Merkezî Konaklama Bölümü ve Çevre Koridorları

Alara Hanı’nın iç mekânı iç içe gelişen bölümler halinde teşkilatlanmıştır [1]:

Merkezî Konaklama Bölümü

• Eyvan ve Oda Düzeni: Merkezî bölümde dar bir koridor etrafında sıra ile bir eyvan, bir oda düzeni görülür [1]. Buranın hanın asıl konaklama bölümünü teşkil ettiği açıkça belli olmaktadır [1].
• Örtü Sistemi: Koridorun üzeri açık görünmekte ise de bunun aslında boydan boya bir beşik tonoz ve belki ışıklıklarla örtülmüş olduğu anlaşılmaktadır [1].

Çevre Tonozlu Mekânları

Merkezî konaklama bölümünün etrafını her yönden iki sıra halinde tonozlu mekânlar çevirir [1]:

• İç Sıra: İç sıranın yük ve hizmetkârlar için genel bir bölüm olduğu sanılmaktadır [1].
• Dış Sıra: Dış sıranın ise ahır olduğu sanılmaktadır [1]. Dar ve uzun avluya açılan mekânlar ahır bölümüyle çepeçevre kuşatılmıştır [2].

Giriş Düzeni, Çeşme Eyvanı ve Mescit

Kervansarayın giriş bölümü işlevsel mekânlarla donatılmıştır [1]:

• Ara Geçiş Bölümleri: Giriş tarafında hem merkezî konaklama mahalline, hem de çevre koridorlara geçiş sağlayan ara bölümler bulunur [1].
• Çeşme Eyvanı: Kapıdan hemen sonra süslü tonozu ile çeşme eyvanı yer alır [1].
• Mescit: Girişin diğer yanında da bir mescid yer almaktadır [1].

Aslan Başı Konsollar ve Kandillikler

Alara Hanı’nın pâyelerinde kabartma konsollar yer almaktadır [1]:

• Pâyelere dayalı aslan başı şeklindeki konsolların kandillik oldukları anlaşılmaktadır [1].

Taş İşçiliği ve Yapı Malzemesi

Kervansarayın inşasında kesme ve moloz taş malzeme bir arada kullanılmıştır [1]:

• Han büyük ölçüde kesme taşla yapılmıştır [1].
• Yamaca bakan taraflarında ise kısmen moloz taş kullanılmıştır [1].
• Selçuklu kervansarayları, kesme taş kaplı ve destek kuleleriyle güçlendirilmiş yüksek duvarlarıyla bir kaleyi andırmaktadır [2].

Selçuklu Kervansaray Teşkilâtı ve Vakıf Düzeni

Selçuklu kervansarayları, ticaret yollarının güvenliğini sağlamak ve yolcuların ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kurulmuş vakıf kurumlarıydı [2]:

• Ücretsiz Hizmet: Sultanlar ve devlet adamları tarafından inşa ettirilen bu vakıf yapılarında yolcular üç gün boyunca kervansaray kurucusunun misafiri sayılır ve ücret alınmazdı [2].
• Sosyal Donatılar: Barınma ve yemek imkânlarının yanı sıra mescid, gerektiğinde hekim, fakir yolculara bedava ayakkabı, hayvanlar için yem, veteriner ve araba tamiri gibi hizmetler sunulmuştur [2].
• Menzil Güvenliği: Selçuklu kervansaraylarında sefer sırasında ordunun konakladığı, yabancı hükümdarların ağırlandığı ve bu yapıların gerektiğinde sığınak olarak da kullanıldığı bilinmektedir [2].

Sıkça Sorulan Sorular

Alara Hanı nerede yer almaktadır?

Alanya’nın batısında Antalya-Alanya karayolunun takriben 104. kilometresinden sola ayrılan yolun 8. kilometresinde, Akdeniz’e dökülen Alara çayının kenarında yer almaktadır [1].

Han ne zaman ve kim tarafından yaptırılmıştır?

Kitâbesine göre 629 (1231-32) yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad tarafından yaptırılmıştır [1], [3].

Alara Hanı neden diğer sultan hanlarından farklı bir plana sahiptir?

Sultan hanlarının plan şemasında daima açık avlu ve kapalı hol bölümleri bulunduğu halde Alara Hanı’nda kapalı bölüm ile açık avlu fonksiyonları tek merkez etrafında iç içe tasarlanmıştır [1]. Bir görüşe göre bunun sebebi, Alâeddin Keykubad’ın Alanya yolculukları sırasında maiyetiyle birlikte dinlenmesi için inşa edilmiş olmasıdır [1].

Pâyelerdeki aslan başı konsolların işlevi nedir?

Pâyelere dayalı aslan başı şeklindeki konsolların kandillik oldukları anlaşılmaktadır [1].

Eş odaklı kervansaraylar grubunda başka hangi yapılar yer alır?

Bu grupta Afşin yakınlarındaki Ashâb-ı Kehf Külliyesi’nin hanı ve XII. yüzyıl sonlarından Tercan Mama Hatun Kervansarayı yer almaktadır [2]. Alara Hanı bu grubun en önemli örneğidir [1].

Kaynaklar

• [1] Ara Altun, “Alara Hanı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2, İstanbul 1989, s. 341, https://islamansiklopedisi.org.tr/alara-hani
• [2] Semavi Eyice, “Kervansaray - Anadolu Selçuklu Dönemi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 25, Ankara 2002, s. 299–304, https://islamansiklopedisi.org.tr/kervansaray
• [3] ALANYA - TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2, İstanbul 1989, s. 338–341, https://islamansiklopedisi.org.tr/alanya