Sivas Gökmedrese (Sâhibiye Medresesi)

Kısaca

• Yapı: Sivas’ta Selçuklular dönemine ait iki katlı, açık avlulu ve dört eyvanlı medrese [1].
• Tarihçe ve Bâni: III. Gıyâseddin Keyhusrev devrinde vezir Fahreddin Ali b. Hüseyin Sâhib Ata tarafından 1271 yılında yaptırılmıştır [1]. Medresenin Şâban 663 (Haziran 1265) tarihinde düzenlenen vakfiyesinin sûreti Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde bulunmaktadır [1].
• Mimar: Taçkapı nişinin köşelerindeki sütunçelerin üstünde yer alan iki panodaki “amel-i üstâd Kālûyânü’l-Konevî” ibaresinden mimarın adının Kālûyân olduğu öğrenilmektedir [1].
• Adlandırma: Sâhibiye Medresesi diye de bilinen yapı, fîrûze renkli çinilerinden dolayı Gökmedrese adıyla tanınmaktadır [1].
• Plan ve Tezyinat: Batı yönündeki taçkapısı palmet, lotus, hayat ağacı, çift başlı yırtıcı kuş, nar ve hayvan başı kabartmalarıyla bezelidir; taçkapının solunda kemeri yonca yaprağı şeklinde yapılmış üç lüleli kitabeli çeşme yer alır [1]. 14,50 × 24,25 metre ölçülerinde havuzlu bir avluya sahiptir [1].

Neresi?

Yapı, Sivas’ta batı yönünde yer alan gösterişli taçkapısı ve anıtsal cephesiyle yükselmektedir [1].

Medresenin batı cephesi, ortadaki görkemli taçkapısı, taçkapı üzerine inşa edilen iki yivli minaresi, sol taraftaki yonca yaprağı kemerli üç lüleli çeşmesi ve köşelerde iki bölüm halinde geometrik ve bitkisel kabartma motiflerle bezeli iki dayanma kulesiyle anıtsal bir mimari bütünlük sergiler [1].

Yapı iki katlı ve açık avlulu olarak dört eyvanlı plan düzenine göre kurulmuştur [1].

Tarihçe

Gökmedrese, Selçuklular döneminde III. Gıyâseddin Keyhusrev devrinde vezir Fahreddin Ali b. Hüseyin Sâhib Ata tarafından 1271 yılında inşa ettirilmiştir [1].

Medresenin inşasından önce Şâban 663 (Haziran 1265) tarihinde düzenlenen vakfiyesinin sûreti Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde kayıtlı bulunmaktadır [1].

Taçkapı nişinin köşelerindeki sütunçelerin üzerinde yer alan panolardaki kitabelerden mimarının Kālûyânü’l-Konevî olduğu anlaşılmaktadır [1].

Bina üzerinde 1239 (1824) tarihli bir onarım kitabesi yer almaktadır [1]. Yapı 1934 ile 1967 yılları arasında müze olarak kullanılmıştır [1].

Neye benziyor?

Gökmedrese, üzerindeki zengin taş süslemeler ve fîrûze sırlı tuğla işçiliğiyle Selçuklu mimarisinin en dikkate değer yapılarındandır [1].

• Batı Taçkapısı ve Kabartmalar: Medresenin en gösterişli bölümü, üzerindeki süslemelerle Selçuklu kapıları arasında önemli bir yere sahip olan taçkapıdır [1]. Çoğunlukla stalaktit kavsaralı olan nişi önce yazı kuşağından oluşan bir sivri kemer, sonra da dikdörtgen taş işçiliğine sahip bir bordürle kuşatılmıştır [1]. Yayvan kemerli kapı açıklığının iki yanındaki nişler taçkapının birer küçük benzeri şeklinde yapılmıştır [1]. Cephe süslemesinde palmetler, lotuslar, birbirini kesen geometrik kompozisyonlar, nar, kuş figürleri ve hayat ağacı üzerinde kartal veya şahin gibi görünen çift başlı bir yırtıcı kuş yer alır [1]. Kapının sol tarafında bir yaprak üzerine sıralanmış hayvan başları burç sembolleri olarak değerlendirilmektedir [1]. İkisi nişi çevreleyen sivri kemerin altında, ikisi de üstünde olmak üzere dört adet yuvarlak boşluk bulunmakta ve bunlar buralarda oynak halde dört adet kabara olduğunu göstermektedir [1]. Taçkapıyı üç taraftan çeviren dikdörtgen bordürü teşkil eden beş sıra friz geometrik ve bitkisel motiflerle bezenmiştir [1].
• Yonca Kemerli Çeşme ve Dayanma Kuleleri: Taçkapının solunda kemeri yonca yaprağı şeklinde yapılmış üç lüleli ilginç bir kitabeli çeşme yer alır [1]. Cephenin iki köşesinde geometrik ve bitkisel kabartma motiflerle bezeli iki dayanma kulesi bulunmaktadır [1].
• Fîrûze Çinili Çifte Minareler: Taçkapı üzerine inşa edilen iki minare, tabana kadar inen süslemeli kaideleriyle tam bir simetrik uyum içindedir [1]. Yivli olan minarelerin yivlerinin arası, birkaç santimetre çapındaki yarım daire şeklinde fîrûze renkli sırlı tuğlaların üst üste sıralanmasıyla meydana getirilen kaval silmelerle ayrılmıştır [1]. Ayrıca minareler üzerine fîrûze çinilerle zikzak motifli süslemeler yapılmıştır [1]. Minare kaidelerinde evreni temsil etmesi muhtemel daire motifi, bitkisel bezeme, yıldız motifleri ve hayat ağacı yer alır [1].
• Giriş Eyvanı, Mescid ve Dârülkurrâ: Taçkapının açıldığı giriş eyvanı yıldız tonoz örtülüdür [1]. Bu eyvanın iki yanında yer alan kapılardan sağdakiyle mescide, soldakiyle dârülkurrâya geçilir [1]. Her iki mekân kubbeli ve pencereli olup mescid dârülkurrâdan daha büyüktür ve kubbesine Türk üçgenleriyle geçiş sağlanmıştır; minarelerin merdivenlerine de bu odalardan çıkılmaktadır [1]. Bu mekânların yanlarına rastlayan cephe kısmının iki köşesinde dikdörtgen iki salon bulunur [1].
• Açık Avlu ve Dershaneler: 14,50 × 24,25 metre ölçülerindeki havuzlu avlunun iki yanında, çeşitli başlıkların kullanıldığı değişik cinsten sütunlara oturan iki revak yer almaktadır [1]. Bu revaklara cephenin köşelerindeki salonlardan başka iki yan eyvanlarla onların iki yanında yer alan altışar oda açılır [1]. Girişin karşısındaki büyük eyvan yazlık dershane olarak düzenlenmiş, yanlarında ise doğrudan avluya açılan ve medresenin en büyük kapalı mekânlarını oluşturan iki salon (kışlık dershaneler) yer almıştır [1].

Ziyaret notları

Gökmedrese Sivas kent merkezinde bulunmaktadır. Şehir içinde kolay ulaşılan konumuyla açık avlusu, batı taçkapısı, çifte minareleri ve cephe çeşmesi gün ışığında detaylı şekilde incelenebilir.

Taçkapı nişindeki çift başlı kartal kabartmasını, hayat ağacı kompozisyonunu ve minare kaidelerindeki firuze sırlı kaval silmeleri görmek için cepheyi gün ışığında fotoğraflamak önerilir.

Kaynaklarda ziyaret saatleri ve giriş koşulları yer almamaktadır.

Ekim 2026

Kaynaklar

• [1] Gökmedrese (Sivas) — TDV İslâm Ansiklopedisi (Özkan Ertuğrul, Cilt 14, 1996, s. 138-139) — https://islamansiklopedisi.org.tr/gokmedrese—sivas
• [2] Gök Medrese — T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı — https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/sivas/gezilecekyer/gok-medrese