Taş ve Çininin Göğe Yükselişi: Sivas Çifte Minareli Medrese

Kısaca

• Nedir? İlhanlı Veziri Şemseddin Cüveynî tarafından Hicrî 670 (Miladî 1271–1272) yılında inşa ettirilmiş, iki katlı, açık avlulu ve dört eyvanlı plan şemasına sahip bir medresedir [1].
• Nerede? Sivas’ta I. İzzeddin Keykâvus Dârüşşifâsı’nın karşısında yer almaktadır [1].
• Neden Önemli? Âbidevî cephesi ve itinalı taş işçiliğiyle dikkat çeker [2]. Taçkapısında Divriği Ulu Camii’ndekileri hatırlatan yüksek kabartma çiçek demetleri ve geometrik çinili tuğla minareler bulunur [1].
• Mimari Tipolojisi: İki katlı, açık avlulu ve dört eyvanlı Selçuklu medrese tipindedir; günümüze sadece ön cephesiyle ayakta kalabilmiş durumdadır [1].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

13. yüzyılda Sivas, bölgenin önemli şehirlerinden biri ve ticarî trafiği yoğun bir merkezdi [2]. Moğol İlhanlı hakimiyeti altındaki bu devirde şehirde medreseler inşa edilmiştir [1], [2].

1271 yılında Sivas’ta Burûciye Medresesi ile Gökmedrese [2] ve İlhanlı Veziri Şemseddin Cüveynî tarafından Çifte Minareli Medrese yapılmıştır [1].

Taçkapı üzerinde bir şerit halinde uzanan celî kitâbesinden eserin 670 (1271-72) yılında yaptırıldığı öğrenilmektedir [1]. Kitâbede mimar adı okunamamaktadır; ancak birçok araştırmacı tarafından bu şahsın Kölük b. Abdullah olduğu kabul edilmektedir [1].

Medrese, şehrin orta kesiminde Keykâvus Dârüşşifâsı’nın karşısında yer almaktadır [1].

Mimari Plan ve Mekân Kurgusu

Çifte Minareli Medrese, hemen hemen bugün sadece ön cephesiyle ayakta kalabilmiş durumdadır [1]. 1882 yılında medresenin arkasında sonraları okul olarak kullanılan bir hastahane binası inşa edilmiş olup yapının asıl tahrip edilişinin bu binanın yapımı sırasında meydana geldiği anlaşılmaktadır [1].

Son otuz yıl içinde yapılan kazılardan medresenin açık avlulu-dört eyvanlı planda ve iki katlı olarak inşa edildiği anlaşılmaktadır [1]:

• İki Katlı Kurgu: Bugün ortada görülen kısa sütunlar yapının ikinci katının dayanaklarıdır [1]. Temellerden köşe odaları ile yan eyvanlar arasında üçer hücrenin yer aldığı tesbit edilmiştir [1].
• Külliye Kalıntıları: İki yanında bulunan bina temellerinden bir külliye birimi olduğu anlaşılmaktadır [1]. Bu temellerden, etrafında su künkleri ve su ile ilgili başka malzemeler bulunanın bir hamama, diğerinin ise bir zâviyeye ait olduğu sanılmaktadır [1].
• Giriş Mekânı: Sağlam vaziyetteki ön cephenin arkasında değişik ölçülere sahip üç beşik tonozlu odanın dışında ayakta kalabilmiş başka mimari eleman yoktur [1]. Beşik tonoz örtülü giriş eyvanının iki yanında yukarı çıkan merdivenler bulunmaktadır [1].

Kesme taşın bolca kullanıldığı medresede özellikle süsleme unsuru olarak tuğla malzemeye de yer verilmiştir [1].

Anıtsal Ön Cephe

37,54 metrelik cephenin ortasında taçkapı, onun üzerinde de iki köşesine gelecek şekilde planlanmış minareler yer alır [1]. Taçkapının iki yanında asimetrik sıralanmış niş ve pencerelerle köşelerdeki silindirik pâyeler, bu büyük cepheye hareketlilik kazandırmıştır [1].

Çifte Minareler

Taçkapının üzerinde yükselen, geometrik çini süslemeli tuğla minareler kapının ihtişamını arttırmaktadır [1]. Minarelerin şerefe korkulukları dahil petek ve külâh kısımları sonradan yapılmıştır [1].

Taçkapı ve Taş Süsleme Detayları

Taçkapının girişinde ortada mukarnaslı büyük bir niş, iki yanlarda da onun benzeri küçük nişler yer almaktadır [1]. Kapı açıklığı sivri kemerli olup giriş nişinin iki yan köşesindeki sütunçelerle aynı yüksekliktedir [1]. Bunların üstüne nişin üç tarafını dolaşan ve mukarnasların hemen altına rastlayan kitâbe kuşağı oturtulmuştur [1].

Taçkapıya yanlardan bakıldığında minarelerin tabii uzantısı olan yarım silindirik gövdeler üzerinde, Divriği Ulu Camii’ndekileri hatırlatan dışa taşkın çiçek demeti şeklinde yüksek kabartmalar görülür [1]. Bu demetler alt ve üst kısımlarından ince birer burmalı şeritle birbirlerine bağlanmıştır [1].

Taçkapı bordürünün süsleme kuşakları dıştan içeriye doğru şu sırayı takip eder [1]:

1. En dıştaki çiçek demeti silmesi [1].
2. Mukarnaslı ve çiçek bezemeli çerçeve [1].
3. Palmet dizisi [1].
4. En dıştaki çiçek demeti silmenin daha küçük ölçülerde bir benzeri [1].
5. İç içe geçmeli düzenlenmiş geometrik rozetlerden oluşan geniş bir kuşak [1].
6. Alt kısmı bitkisel motiflerle tezyin edilmiş olan bu geniş şeridin yanındaki, yıldızlardan meydana gelen dar şerit bordür [1].

Bu iki şerit arasında tek satırlı kitâbe yer alır [1]. Mukarnaslı nişin üzerinde iç içe silmelerden oluşan kabartma bir sivri kemer bulunmakta ve bunun içinde girift bitkisel motifler, üzerinde ise satıhtan tamamen dışarı çıkmış üç boyutlu, ortadaki daha büyük üç palmet kabartması dikkati çekmektedir [1].

Köşe Pâyeleri Mimarisi

Cephenin köşelerinde yer alan iki yuvarlak yarım pâye tam köşe kulesi olmayıp medresenin bitişiğindeki binalarla sınırlarını tesbit eden birer mimari unsurdur [1]:

• Pâyeler, demet pâye şeklinde küçük yarım yuvarlak çubuklarla çevrelenmiştir [1].
• Pâyelerin alt kısımlarında, içleri bitkisel motiflerle süslenmiş ve ters-düz sırasıyla dizilmiş üçgenler yer almaktadır [1].
• Üçgenlerin üzerinde girift rûmîlerden oluşan geniş bir kuşak, onun üstünde de bitkisel motiflerden oluşan bir kaval silme bulunmaktadır [1].
• Bu kaval silme dikey yuvarlak çubukların üzerinde atlamalı olarak ve birer tezyinatsız çubuğun üzerinde çapraz yaparak bütün pâye yüzeyini dolaşmaktadır [1].

Korunma Durumu ve Onarımlar

Medrese, arkasına hastahane binası yapılması sırasında tahrip olmuş, geriye sadece ön cephesi kalabilmiştir [1].

Yapılan hafriyat ve arkeolojik çalışmalarla cephe arkasındaki temel kalıntıları açığa çıkarılmıştır [1].

Sıkça Sorulan Sorular

Çifte Minareli Medrese’nin neden yalnızca ön cephesi ayaktadır?

1882 yılında medresenin arkasına hastahane binası inşa edilirken yapının asıl tahrip edilişi meydana gelmiş; günümüze sadece ön cephe ulaşabilmiştir [1].

Medresenin bânisi kimdir?

Medrese, İlhanlı Veziri Şemseddin Cüveynî tarafından Hicrî 670 (Miladî 1271–1272) yılında yaptırılmıştır [1].

Çifte Minareli Medrese’nin mimarı kimdir?

Kitâbede mimar adı okunamamakla birlikte, araştırmacılar tarafından bu şahsın Kölük b. Abdullah olduğu kabul edilmektedir [1].

Taçkapıdaki taş kabartmaların özelliği nedir?

Minarelerin tabii uzantısı olan yarım silindirik gövdeler üzerinde, Divriği Ulu Camii’ndekileri hatırlatan dışa taşkın çiçek demeti şeklinde yüksek kabartmalar yer alır [1].

Kaynaklar

• [1] Özkan Ertuğrul, “Çifte Minareli Medrese - Sivas”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 8, İstanbul 1993, s. 312–313, https://islamansiklopedisi.org.tr/cifte-minareli-medrese—sivas
• [2] SİVAS - TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 37, İstanbul 2009, s. 280–288, https://islamansiklopedisi.org.tr/sivas