Sivrihisar Ulu Camii

Yayın Tarihi: Ekim 2026

Kısaca

• Ne: Ahşap sütunlu harimi, mihrap duvarına paralel altı nefi, kalıpla yapılmış alçı mihrabı ve kündekâri minberiyle tanınan Selçuklu ulu camisi [1].
• Nerede: Eskişehir ilinin Sivrihisar ilçe merkezinde [1, 2].
• Neden önemli: Anadolu’nun en büyük ahşap sütunlu camilerinden biri olup Selçuklu devrinden Osmanlı ve Cumhuriyet dönemine uzanan kitâbeleri ve zengin ahşap işçiliğiyle günümüze ulaşmıştır [1].

Eskişehir iline bağlı Sivrihisar ilçesinde yer alan Ulu Cami, Anadolu’nun en büyük ahşap sütunlu camilerinden biri olarak kabul edilir [1]. Mâbedin ilk yapım tarihi kesin şekilde bilinmemekle birlikte, üzerindeki çeşitli kitâbeler yapının farklı yüzyıllardaki inşa ve ihya evrelerini belgelemektedir [1]. Dıştan kiremit kaplı kırma çatıyla örtülü olan yapı, doğu-batı doğrultusunda yatık dikdörtgen bir plana oturmaktadır [1].

İç mekâna girildiğinde ahşap sütunlarla taşınan geniş tavan örtüsü ve ahşap konsollar, Orta Çağ Anadolu Türk mimarlığının ahşap direkli ibadethane tipolojisini temsil eder [1].

Tarihsel Bağlam ve Kitâbeler

Caminin inşa tarihine dair ilk yazılı vesika, doğu cephesinde yer alan ve Sölpük Mescidi olarak adlandırılan birimin kapısı üzerindeki kitâbedir [1]. Buraya sonradan yerleştirildiği düşünülen beş satırlık sülüs yazılı kitâbeye göre yapı, ilk defa 629’da (1232) Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad’ın saltanatında Emîr Cemâleddin Ali Bey tarafından inşa ettirilmiştir [1].

Yapı bugünkü abidevî görünümüne 673’te (1274-75) kavuşmuştur [1]. Selçuklu Sultanı III. Gıyâseddin Keyhusrev’in nâiblerinden Abdullah oğlu Emînüddin Mîkâil Bey’in yaptırdığı müdahaleyle cami kapsamlı biçimde yenilenmiştir [1]. Caminin mermer kuzey kapısı üzerindeki yay kemerli üç satırlık sülüs kitâbede Abdullah oğlu Mîkâil’in bu onarımından bahsedilmektedir [1].

Camiye 812’de (1409-10) bir minare eklenmiş, alçı süslemeli mihrabının ise 843 (1439-40) yılındaki onarımda yerleştirildiği ileri sürülmüştür [1]. Doğu cephesindeki kapı üzerinde yer alan kitâbelerden üstteki 843 (1439-40) tarihli kare biçimli tamirat kitâbesidir [1]. Alttaki ise 1192 (1778) tarihli, on altı satırlık sülüs yazılı vakfiye kitâbesidir [1]. Cami son olarak 1956-1959 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından esaslı biçimde onarılmıştır [1].

Dış Cepheler ve Anıtsal Giriş Kapıları

Doğu-batı doğrultusunda yatık dikdörtgen planlı olan caminin kuzey, doğu ve batı cephelerinde birer giriş kapısı bulunmaktadır [1]. Kuzey cephesindeki kapı mermer malzemeden inşa edilmiştir; yay kemerli kapı açıklığı üzerindeki kitâbenin iki yanında geometrik motifli birer kabara yer alır [1]. Kuzey cephe genel olarak sağır tutulmuş olup pencere açıklığına yer verilmemiştir [1].

Doğu cephesindeki kapı sade mermer söveli olup üzerinde iki adet kitâbe yer almaktadır [1]. Bu kitâbelerin sol tarafında stilize Mîkâil sembolü taşıyan mermer bir levha görülmektedir [1]. Aynı cephede dışa taşkın bir kütle meydana getiren Sölpük Mescidi birimi yer alır [1].

Batı cephesindeki kapı da mermer malzemeden sade biçimde ele alınmıştır; kenarlarında zar başlıklı sütunçeler bulunan kapı açıklığı üzerinde üç sıra mukarnas dizisi uygulanmıştır [1]. Batı cephesinde tek sıra pencere açılmışken, güney cephesinde alttakiler büyük, üsttekiler küçük olmak üzere dikdörtgen açıklıklı çift sıra pencere düzeni tercih edilmiştir [1].

Ahşap Sütunlu Harim Mekânı ve Tezyinat

Sivrihisar Ulu Camii’nin harimi, ahşap sütunlarla mihrap duvarına paralel altı nefe ayrılmıştır [1]. Ahşap sütunlar üst kısımlarında yer alan ahşap konsollarla tavan kirişlerine bağlanmış olup mekân düz bir ahşap tavanla örtülmüştür [1]. Tavanın ortaya yakın bir kesiminde küçük bir aydınlık feneri açıklığı bulunmaktadır [1].

Harimdeki ahşap sütunlar üzerinde kazıma tekniğinde işlenmiş baklava, palmet, zikzak ve halat motifleri mevcuttur [1]. Mihrabın hemen önünde yer alan iki sütunda korint üslûbunda devşirme başlıklar kullanılmıştır [1]. Bu iki sütunun ahşap gövdelerinde oyma ve kabartma olarak palmet, baklava, hayat ağacı, halat ve zikzak motifleri yer alırken; ayrıca kırmızı, yeşil ve siyah renklerde zengin kalem işi süslemeler tatbik edilmiştir [1].

Harimdeki diğer ahşap sütunların bazılarında da devşirme taş başlıklar ve kaideler kullanılmıştır [1]. Harimin doğu kesiminde yerden yükseltilmiş ahşap korkuluklarla ana hacimden ayrılan Sölpük Mescidi yer alır [1]. Harimin kuzey ve batı cephelerinde ise çıkışları ahşap merdivenlerle sağlanan ahşap kadınlar mahfili bulunmaktadır [1].

Alçı Mihrap ve 1245 Tarihli Kündekâri Minber

Caminin güney duvarında yer alan mihrap, kalıpla yapılmış alçı süslemelidir ve 843 (1439-40) yılı onarımında yerleştirildiği düşünülmektedir [1]. Beş sıralı mukarnaslı yaşmağa ve köşelerinde sütunçelere sahip olan mihrap nişi, geometrik yıldız geçmeli bir kompozisyonla dolgulanmıştır [1]. Nişi çevreleyen geniş geometrik bordürün iki yanında üzüm salkımları ve dallardan oluşan bitkisel tezyinatlı, sülüs yazılı bordürler uzanır [1]. Geniş bordürde üstte iki, yanda ve tepede dokuz dilimli birer kabara yer alır [1].

Harimdeki minber, caminin özgün minberi değildir; 643 (1245-46) tarihli olup 1924 yılında yıkılan Sivrihisar Kılıç Mescidi’nden buraya getirilmiştir [1]. Minberin gövdesinde ve kapı kanatlarında kündekâri, korkuluklarında ise ajurlu (delikli oyma) süsleme tekniği tatbik edilmiştir [1]. Minber tahtının üzeri kırık piramidal bir külâhla örtülüdür [1].

Minber korkuluklarında altıgenlerden meydana gelen ajurlu panoları ortadan bölen şeritler üzerinde rûmî ve palmet dolgulu sekizgenler yer alır [1]. Aynalıklarda kırık şeritlerin oluşturduğu kare çerçevelerde dört kollu yıldız, altıgen ve baklavalardan geometrik süslemeler tatbik edilmiştir [1]. Minber kapısını üç yönden Âyetü’l-kürsî yazılı bir şerit çevrelemekte olup üst panolardan doğudakinde usta olarak Mehmed oğlu Hasan ismi geçmektedir [1].

Güneydoğu Minaresi

Caminin minaresi yapının güneydoğu köşesinde, Sölpük Mescidi’ne bitişik ve dışa taşkın biçimde konumlandırılmıştır [1]. Kesme taştan inşa edilmiş kare kaide ve sekizgen pabuçluk üzerinde yükselir [1].

Minare tuğladan örülmüş silindirik bir gövdeye, altı mukarnas dolgulu tek şerefeye ve konik bir külâha sahiptir [1]. Kaidesi üzerindeki iki satırlık kitâbeye göre bu minare Taymış oğlu Hacı Habib tarafından 812 (1409-10) yılında inşa ettirilmiştir [1].

Sıkça Sorulan Sorular

• Sivrihisar Ulu Camii ne zaman ve kim tarafından yaptırılmıştır?
  Yapım tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, kitâbelere göre ilk defa 629’da (1232) Emîr Cemâleddin Ali Bey tarafından yaptırılmış, 673’te (1274-75) Abdullah oğlu Emînüddin Mîkâil Bey tarafından bugünkü haline getirilmiştir [1].
• Harim mekânı nasıl bir plan şemasına sahiptir?
  Doğu-batı doğrultusunda yatık dikdörtgen planlı olup harim ahşap sütunlarla mihrap duvarına paralel altı nefe ayrılmıştır [1].
• Mihrap önündeki ahşap sütunların özelliği nedir?
  Korint üslûbunda devşirme başlıklar taşımakta olup gövdelerinde hayat ağacı, palmet ve baklava kabartmaları ile kırmızı, yeşil ve siyah renkli kalem işi süslemeler yer almaktadır [1].
• Caminin kündekâri minberi nereden getirilmiştir ve ustası kimdir?
  Minber 643 (1245-46) tarihli olup 1924’te yıkılan Sivrihisar Kılıç Mescidi’nden getirilmiştir; üzerindeki kitâbeye göre ustası Mehmed oğlu Hasan’dır [1].
• Caminin minaresini kim ve ne zaman yaptırmıştır?
  Minare kaidesindeki kitâbeye göre 812’de (1409-10) Taymış oğlu Hacı Habib tarafından tuğla gövdeli olarak inşa ettirilmiştir [1].

Kaynaklar

• [1] SİVRİHİSAR ULU CAMİİ - TDV İslâm Ansiklopedisi (Dr. Ayşe Denknalbant, Cilt 42, s. 116-118), https://islamansiklopedisi.org.tr/ulucami#45-sivrihisar-ulucamii
• [2] SİVRİHİSAR - TDV İslâm Ansiklopedisi (Prof. Dr. Ahmet Nezihi Turan, Cilt 37, s. 297-300), https://islamansiklopedisi.org.tr/sivrihisar