Erzurum Üç Kümbetler: Emîr Saltuk'un Çift Ejderli ve İki Renkli Taş Anıtı

Kısaca

• Nedir? Başta Anadolu’daki en erken Türk anıt mezarlarından biri kabul edilen Saltuklu Hükümdarı Emîr İzzeddin Saltuk Kümbeti olmak üzere, 12. ile 14. yüzyıllar arasına tarihlenen anıt mezarlardan meydana gelen tarihi bir hanedan haziresi ve anıt topluluğudur [1], [2].
• Nerede? Erzurum’un merkez Yakutiye ilçesinde, tarihi Çifte Minareli Medrese’nin ve Erzurum Kalesi’nin güneyindeki tarihi açık alanda yer alır [1], [3].
• Neden Önemli? Emîr Saltuk Kümbeti’nin iki renkli kesme taş mimarisi, üçgen alınlıklı sekizgen gövdesi ve yüksek silindirik kasnağındaki nişlere oyulmuş çift ejder, kartal, boğa ve insan başlı figürleriyle İslam öncesi Türk kozmolojisi ile On İki Hayvanlı Türk Takvimi’ni taşa nakşeden ünik bir erken devir anıtıdır [1], [2].
• Mimari Tipolojisi: Altta dikdörtgen planlı beşik tonozlu kripta (mumyalık), üstte sekizgen ve onikigen gövdeli dairesel ibadet mekânı; dıştan ise kubbe ve konik külah kombinasyonuyla örtülü kümbetler topluluğudur [1], [3].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

1071 Malazgirt Zaferi’nin hemen ardından Doğu Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliği olan Saltuklular (1072-1202), Erzurum’u imar ederek bölgenin ilk anıtsal camilerini, kalelerini ve türbelerini inşa etmişlerdir [1], [2]. Şehrin güneyinde, kale surlarının hemen dışında kurulan Üç Kümbetler alanı, Saltuklu hanedanının ve ardından gelen İlhanlı dönemi yöneticilerinin ebedi istirahatgâhı olarak asırlar boyu kutsal bir nekropol alanı vazifesi görmüştür [1], [3].

Topluluğun en görkemli ve en eski yapısı olan Emîr Saltuk Kümbeti’nin üzerinde doğrudan bir inşa kitâbesi bulunmamaktadır [1]. Ancak sanat tarihçileri ve epigrafi uzmanları, mimari oranları ve arkaik tezyini unsurları inceleyerek eserin Saltuklu Emîri İzzeddin Saltuk devrinde, 12. yüzyılın ikinci yarısının ortalarında inşa edildiği konusunda hemfikirdir [1], [2]. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile TDV İslâm Ansiklopedisi kaynakları, kümbetin Anadolu’da günümüze sağlam ulaşabilmiş en erken tarihli Türk kümbetlerinden biri olduğunu vurgular [1], [2].

Halk arasında alan “Üç Kümbetler” olarak adlandırılsa da tarihi alanda toplam dört adet anıt mezar yapısı yer almaktadır [1], [3]:

• Emîr Saltuk Kümbeti: 12. yüzyıl ortası, Saltuklu devri.
• Anonim Kümbet I (Güneydoğu): Onikigen gövdeli, zencirek bordürlü; 14. yüzyılın ilk çeyreği İlhanlı devri [1].
• Anonim Kümbet II (Güneybatı): Onikigen gövdeli, halat silmeli; 14. yüzyıl [1].
• Dördüncü Yapı (Batı): Kare planlı, dört yöne meyilli taş çatılı küçük türbe yapısı; 13. yüzyıl sonu veya 14. yüzyıl [1], [3].

Çevresinde zamanla oluşan geniş tarihi hazire, 20. yüzyılın başlarındaki savaşlar ve kentsel dönüşümlerle ortadan kalkmış; geriye yalnızca bu dört abidevi mezar yapısı kalmıştır [1], [2].

Mimari Plan ve Mekân Kurgusu

Üç Kümbetler grubunun ana odak noktası olan Emîr Saltuk Kümbeti, plan şeması ve kütle plastisitesi bakımından Anadolu kümbet mimarisinde tekil bir yere sahiptir [1], [2]. Yapı, zemin altındaki mumyalık (kripta) ve zemin üstündeki mescit katından oluşan klasik iki katlı kurguyu uygular [1].

Kümbetin gövdesi sekizgen prizma formundadır [1]. Duvar örgüsünde yörenin volkanik kızıl tüf taşları ile koyu renkli andezit ve bazalt taşları alternatif sıralar halinde kullanılarak iki renkli (almaşık) çarpıcı bir cephe estetiği elde edilmiştir [1], [2]. Sekizgen gövdenin her bir cephesi, üç kademeli düz taş silmelerle sınırlandırılmış üçgen alınlıklarla sonlanır [1].

Sekizgen gövdenin üzerinde, kenarlardan yaklaşık 0,50 metre içerlek olarak başlayan yüksek silindirik bir kasnak yükselir [1], [2]. Bu silindirik kasnak altta dilimli, ortada halat örgülü, en üstte ise yaprak dilimli korniş silmeleriyle taçlandırılmıştır [1]. Kümbetin üst örtüsü dıştan koni biçiminde yükselirken ortada sivri bir kubbeye dönüşen fevkalade özgün bir taş külahla kapatılmıştır [1], [2].

İç mekân daire planlı olup sekizgen gövdeden iç kubbeye geçişte istiridye kabuğu biçiminde yivlendirilmiş mukarnaslı tromplar kullanılmıştır [1]. Alt katta yer alan mezar odası (kripta), dikdörtgen planlı olup sağlam bir beşik tonozla örtülüdür ve içerisinde sembolik bir taş sanduka muhafaza edilmektedir [1], [2].

Güneydoğudaki Anonim Kümbet I, dört köşesi pahlanmış kare kaide üzerinde yükselen onikigen gövdesi, silindirik kasnağı ve konik taş külahıyla 14. yüzyıl klasik oranlarını sergiler [1]. Güneybatıdaki Anonim Kümbet II ise yine onikigen gövdesi ve burmalı halat silmesiyle Selçuklu taş geleneğini devam ettirir [1], [3].

Taş Tezyinatı, Bezemeler ve Kitabeler

Emîr Saltuk Kümbeti, bünyesinde barındırdığı figüratif taş kabartmalarıyla Türk sanat tarihinin en gizemli ve en zengin ikonografik anıtlarından biridir [1], [2].

Sekizgen gövdenin her bir yüzünde, ortada çokgen kesitli sütunçelerin ayırdığı yuvarlak kemerli ikiz pencere düzenlemeleri yer alır [1]. Bu ikiz pencerelerden kuzey, doğu, batı ve güney yönündekiler iç mekâna ışık sağlayan dehlizler halinde açılmışken, diğer dört cephedikiler duvara gömülü sağır nişler olarak tasarlanmıştır [1], [2]. Pencereleri kuşatan iki katlı silmeler kesilmeksizin gövdenin etrafını dolanarak cephede kesintisiz bir yatay ritim oluşturur [1]. Kuzey taçkapısının yuvarlak kemer aynasında altı köşeli yıldızlardan oluşan geometrik geçmeler ve lentosunda düğüm motifleri yer alır [1].

Anıtın sanat tarihi açısından asıl şaheseri, yüksek silindirik kasnak üzerindeki sekiz adet üçgen dilimli niş içerisine oyulmuş hayvan ve insan kabartmalarıdır [1], [2]. Kuzey kapısının sağından başlayarak sırasıyla şu figürler yer alır [1]:

1. Çift Ejder: Gövdeleri birbirine dolanmış, başları karşılıklı duran bir çift ejder kabartması [1].
2. Kanatlı Figür: Uçma halinde kanatlarını açmış yarasa veya mitolojik kuş figürü [1].
3. Kartal: Kanatları iki yana açık, kudret ve hâkimiyeti simgeleyen anıtsal kartal [1].
4. Tavşan: Uzun kulaklı, bozkır hayvan üslubunu yansıtan tavşan tasviri [1].
5. Boğa ve İnsan Başı: Kudretli bir boğa başı ve boynuzlarının tam ortasına yerleştirilmiş insan başı kabartması [1].
6. ve 7. Nebati Motifler: Rumi ve palmet kıvrımlarından oluşan hayat filizleri [1].
7. Mitolojik Varlık: Kartal başlı ve insan vücutlu koruyucu sfenks figürü [1].

Prof. Dr. Haldun Özkan ve diğer araştırmacılar, bu zengin figürler manzumesinin İslam öncesi Orta Asya Türklerinin On İki Hayvanlı Türk Takvimi, gök cisimleri ve şamanist evren tasavvuru ile doğrudan ilişkili olduğunu belirtmektedir [1], [2].

Vakıf Sistemi ve Sosyal İşlev

Üç Kümbetler, Saltuklu Devleti’nin başkentinde hanedan üyelerinin, ulemanın ve gazilerin ruhlarına dua okunması amacıyla tesis edilen geniş bir vakıf haziresidir [1], [3]. Emîr Saltuk Kümbeti’nin üst katındaki mescit mekânı, türbedarın ve ziyaretçilerin vakit namazlarını kıldığı, hatim indirdiği işlevsel bir ibadethane olarak kullanılmıştır [1], [2].

Vakıf şartları uyarınca Erzurum Ovası’ndaki köylerin aşar gelirleri ve şehirdeki dükkân kiraları bu anıtların bakımına, aydınlatmasına ve görevlilerin maaşlarına tahsis edilmiştir [2], [3]. Yanındaki Çifte Minareli Medrese ve Ulu Cami ile olan mekânsal yakınlığı, Üç Kümbetler’i şehrin ilim, ibadet ve ebediyet üçgeninin en kutsal odak noktası haline getirmiştir [1], [3].

Onarım Tarihçesi ve Korunma Durumu

Erzurum’un sert karasal kış koşullarına, şiddetli don olaylarına ve depremlerine maruz kalan kümbetler, taş dokusundaki sağlamlık sayesinde günümüze kadar ayakta kalmıştır [1], [2]. Ancak yüzyıllar içinde çevrelerindeki mezarlık duvarları yıkılmış, alan moloz dolgusu altında kalmıştır [1].

Cumhuriyet döneminde Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından tescillenen külliye, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 1950’li, 1980’li ve 2010’lu yıllarda restore edilmiştir [1], [3]. 2018–2021 yıllarında Erzurum Büyükşehir Belediyesi ve Vakıflar Genel Müdürlüğü iş birliğiyle yürütülen “Üç Kümbetler Cazibe Merkezi ve Meydan Düzenleme Projesi” kapsamında anıtların çevresindeki niteliksiz yapılar kamulaştırılarak temizlenmiş; tarihi alan yürüyüş yolları, açık hava sergi mekânları ve aydınlatma sistemleriyle donatılmış modern bir arkeopark haline getirilmiştir [1], [3]. Eserler günümüzde açık hava müzesi statüsünde ziyarete açıktır [1], [2].

Sıkça Sorulan Sorular

Alanda gerçekte kaç kümbet bulunmaktadır?

Halk arasında “Üç Kümbetler” olarak bilinmesine rağmen, tarihi alanda Emîr Saltuk Kümbeti, iki adet onikigen anonim kümbet ve bir adet kare planlı küçük türbe olmak üzere toplam dört adet anıt mezar yapısı yer almaktadır [1], [3].

Emîr Saltuk Kümbeti ne zaman yapılmıştır?

Kitâbesi bulunmamakla birlikte mimari özellikleri ve taş işçiliği doğrultusunda Saltuklu Hükümdarı İzzeddin Saltuk döneminde, 12. yüzyılın ikinci yarısının ortalarında inşa edildiği kabul edilmektedir [1], [2].

Kasnaktaki hayvan kabartmaları neyi simgeler?

Kasnaktaki nişlerde yer alan çift ejder, kartal, boğa, tavşan ve insan başı kabartmaları, İslam öncesi Orta Asya Türk kültüründeki On İki Hayvanlı Türk Takvimi, koruyucu ruhlar ve Türk kozmolojisi ile doğrudan ilişkilidir [1], [2].

Kümbetin dış cephesindeki iki renkli taşlar ne anlama gelir?

Bölgenin kırmızı tüf taşı ile koyu renkli bazalt taşlarının alternatif sıralar halinde örülmesiyle elde edilen bu almaşık teknik, erken dönem Saltuklu mimarisinin en karakteristik görsel imzalarından biridir [1], [2].

Kaynaklar

• [1] Haldun Özkan, “Üç Kümbetler”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 42, s. 276-277, İstanbul 2012 — https://islamansiklopedisi.org.tr/uc-kumbetler
• [2] Abdürrahim Şerif Beygu, “Erzurum: Tarihi, Anıtları, Kitabeleri”, s. 86-91, İstanbul 1936 — https://kulturportali.gov.tr
• [3] İbrahim Hakkı Konyalı, “Abideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi”, s. 418-422, İstanbul 1960 — https://erzurum.bel.tr