Tercan Mama Hatun Külliyesi: Dairesel Çevre Duvarlı ve Dilimli Saltuklu Başyapıtı

Kısaca

• Nedir? Saltuklu Hükümdarı Melike Mama Hatun tarafından 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başlarında (yaklaşık 1192-1202) Ahlatlı Mimar Ebü’n-Nemâ b. Mufaddal’a inşa ettirilmiş; dairesel çevre duvarlı kümbet, kervansaray, hamam ve camiden oluşan anıtsal vakıf külliyesidir [1], [2].
• Nerede? Erzincan’ın Tercan ilçe merkezinde, tarihi Erzurum–Erzincan–Sivas İpek Yolu kervan güzergâhı üzerinde yer alır [1], [3].
• Neden Önemli? Kümbetin etrafını kuşatan 13,50 metre çapındaki dairesel çevre duvarı ve bu duvarın iç yüzüne oyulmuş on üç adet sivri kemerli niş/hazire düzeni, dünya ve İslam türbe mimarisinde eşi ve benzeri bulunmayan ünik bir plan şeması teşkil eder [1], [4].
• Mimari Tipolojisi: Dairesel çevre duvarı merkezinde yükselen sekizgen kaideli, dilimli silindirik gövdeli, çapraz tonozlu mumyalık katına sahip iki katlı ve dilimli konik külahlı kümbet tipolojisidir [1], [2].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

12. yüzyılın ikinci yarısında Doğu Anadolu’da hüküm süren Saltuklu Beyliği, Erzurum merkezli güçlü bir Türk-İslam devletiydi [1], [2]. Beyliğin başına 1191 yılında geçen ve II. İzzeddin Saltuk’un kızı olan Melike Mama Hatun, Orta Çağ İslam dünyasında bizzat devlet yöneten, adına para bastıran ve hutbe okutan ender kadın hükümdarlardan biri olarak tarihe geçmiştir [1], [4]. Mama Hatun, beyliğin batı sınırında yer alan Tercan’ı mamur bir menzil merkezi haline getirmek ve kendi ebedi istirahatgâhını oluşturmak üzere bu anıtsal külliyenin inşasını emretmiştir [1], [2].

Külliyenin inşası 12. yüzyılın son çeyreği ile 13. yüzyılın ilk yılları arasına (yaklaşık 1192-1202) tarihlenmektedir [1], [2]. Kümbetin batı yönündeki giriş taçkapısı üzerinde yer alan kitâbe, yapının mimarının adını açık biçimde belgelemektedir [1]. Arapça celî sülüs kitâbede “amel-i Ebü’n-Nemâ b. el-Mufaddal el-Ahlatî” (Ahlatlı Mufaddal oğlu Ebü’n-Nemâ’nın işi) ibaresi yer alır [1], [2]. Mimar Ebü’n-Nemâ, Van Gölü havzasında gelişen Ahlat taş oymacılığı ekolünün ve kurgusal mimarlık dehasının en kudretli üstadı olarak, geleneksel kümbet formunu dairesel bir kale/hazire avlusuyla birleştirerek eşsiz bir mimari kompozisyon meydana getirmiştir [1], [4].

Külliye; merkezdeki türbe yapısının yanı sıra dönemin İpek Yolu kervan trafiğine hizmet veren 51 × 51 metre boyutlarında abidevi bir kervansaray, hamam, mescit ve kervansaraya ulaşımı sağlayan sekiz kemerli Kötür Köprüsü ile birlikte geniş bir menzil külliyesi olarak teşekkül etmiştir [1], [3].

Mimari Plan ve Mekân Kurgusu

Mama Hatun Külliyesi’nin merkezini oluşturan kümbet kompleksi, iki ana mimari kütleden meydana gelir: dıştaki dairesel çevre avlu duvarı ve bu dairenin tam geometrik merkezinde yükselen dilimli anıt türbe kütlesi [1], [2].

Dış çevre duvarı, dıştan yaklaşık 13,50 metre çapında ve 2,50 metre kalınlığında masif kesme taştan bir silindir şeklinde inşa edilmiştir [1], [2]. Duvarın dış yüksekliği yaklaşık 3,50 metreye ulaşır [1]. Bu dairesel çevre duvarının iç yüzeyi, derinlikli bir plastisite sağlayan on üç adet sivri kemerli niş ile hareketlendirilmiştir [1], [2]. Giriş kapısının solundaki ilk nişte üç dilimli mukarnaslı bir kavsara, bir çeşme ve üzüm salkımı motifleri yer almaktadır [1]. Diğer nişlerin altısında ise Mama Hatun’un aile fertlerine ve yakınlarına ait sandukalar sıralanmış olup yapı adeta açık hava bir hanedan nekropolü hüviyeti kazanmıştır [1], [2].

Dairesel avlunun ortasında bağımsız olarak yükselen asıl kümbet, sekizgen bir kaide üzerine oturur [1], [2]. Kaidenin üzerinde yükselen gövde, dış cephesinde yarım silindirik profillerle dilimlenmiş (dilimli gövde) fevkalade hareketli bir siluete sahiptir [1], [4]. Bu dilimli gövde, tepede yine dilimli piramidal/konik bir kesme taş külah ile taçlandırılmıştır [1], [2].

Kümbet klasik geleneğe uygun olarak iki katlıdır [1], [2]. Zemin seviyesindeki alt kat, cenazenin defnedildiği mumyalık (kripta) katıdır [1]. Bu mezar hücresinin üzeri, dört ana yönden gelen kemerlerin merkezde birleştiği sağlam bir çapraz tonozla örtülüdür [1], [2]. Üst kat ise anıt ziyaretgâh mekânı olup dairesel iç mekân doğrudan kubbe ile kapatılmıştır [1], [4].

Taş Tezyinatı, Bezemeler ve Kitabeler

Mama Hatun Kümbeti’nin inşasında yörenin sarımtırak ve açık kahverengi ince yonu tüf taşları kullanılmış; taş işçiliği cephelerde heykelsi bir zarafete ulaşmıştır [1], [2].

Külliyenin en görkemli tezyinat odağı, dairesel çevre duvarının batı cephesine yerleştirilen anıtsal taçkapıdır [1], [2]. Taçkapı, cephe yüzeyinden dışa taşkın prizmal bir kütle olarak yükselir [1]. Giriş nişini kuşatan bordürlerde geometrik zencirekler, düğüm motifleri, sekiz köşeli yıldızlar ve palmet dizileri derin kabartma tekniğiyle işlenmiştir [1], [2]. Giriş kemerinin kilit taşı hizasında celî Kûfî hatla İhlâs Sûresi nakşedilmiştir [1]. Kemer ayaklarının oturduğu sütunçe başlıklarının üzerinde yer alan yıldız kabartmalarının içine ise celî sülüs hatla Allah, Muhammed ve dört halifenin (Ebubekir, Ömer, Osman, Ali) mübarek isimleri işlenmiştir [1], [2].

Çevre duvarının içindeki çeşme nişinde yer alan üzüm salkımı ve asma yaprağı motifleri, Türk-İslam sanatında bereket ve cennet tasvirinin taş üzerindeki en canlı anlatımları arasındadır [1], [4]. Merkezdeki kümbetin dilimli gövdesi ve külah saçakları altındaki mukarnas frizleri, günün her saatinde değişen gölge-ışık oyunlarıyla yapıya büyüleyici bir plastik dinamizm kazandırmaktadır [1], [2].

Vakıf Sistemi ve Sosyal İşlev

Mama Hatun Külliyesi, yalnızca bir hanedan türbesi değil; Erzurum, Erzincan ve Trabzon’u birbirine bağlayan tarihi kervan yollarının emniyetini ve lojistiğini sağlayan büyük bir menzil vakfıdır [1], [3]. Mama Hatun, külliyenin kervansaray, hamam ve imaret hizmetlerini finanse etmek üzere Tercan ve civarındaki geniş otlakları, köyleri ve değirmenleri vakfetmiştir [1], [2].

51 × 51 metre boyutlarındaki kervansaray (ribat), merkezinde revaklı geniş bir avlu, etrafında kışlık kapalı tonozlu ahırlar, yolcu odaları ve depolar barındırmaktadır [1], [2]. Kervansaraya gelen tüccar ve yolcular burada üç gün boyunca ücretsiz konaklar, yemek yer ve hayvanlarının bakımını temin ederdi [1], [3]. Külliyenin hamamı ise yolcuların ve bölge halkının temizlik ihtiyacını karşılayan önemli bir hijyen odağıydı [1], [2]. Böylece türbe etrafında kurulan bu vakıf kompleksi, Orta Çağ Anadolu’sunda sosyal devlet ve vakıf medeniyetinin zirve örneklerinden biri olmuştur [1], [4].

Onarım Tarihçesi ve Korunma Durumu

Tercan’ın açık bozkır ikliminde yüzyıllar boyunca kış şartlarına, don olaylarına ve depremlere maruz kalan külliye yapıları, özellikle külah derzlerinde ve çevre duvarı taşlarında yüzeyel aşınmalara uğramıştır [1], [2]. Külliye bünyesindeki orijinal mescit yıkılmış ve yerine sonraki yüzyıllarda yeni bir cami inşa edilmiştir [1].

Cumhuriyet döneminde 1. derece anıt eser olarak tescillenen külliye, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 1960’lı, 1990’lı ve son olarak 2018–2021 yıllarında esaslı bir restorasyondan geçirilmiştir [1], [3]. Son restorasyon çalışmalarında dairesel çevre duvarının çatlayan taşları hidrolik kireçle enjekte edilerek sağlamlaştırılmış, taçkapıdaki aşınmış silmeler aslına sadık biçimde restore edilmiş, kervansaray tonozları güçlendirilmiş ve çevre düzenlemesi tamamlanmıştır [1], [3]. Eser günümüzde özgün ihtişamıyla ziyarete açık durumdadır [1], [2].

Sıkça Sorulan Sorular

Mama Hatun Kümbeti’nin mimarlık tarihindeki en büyük özelliği nedir?

Kümbetin etrafını kuşatan 13,50 metre çapındaki dairesel çevre duvarı ve bu duvarın iç yüzüne açılmış on üç adet kemerli niş/hazire düzeni, Anadolu ve dünya türbe mimarisinde başka hiçbir yapıda görülmeyen ünik bir tasarım örneğidir [1], [4].

Külliyeyi kim yaptırmıştır ve mimarı kimdir?

Külliye, Saltuklu kadın hükümdarı Melike Mama Hatun adına 12. yüzyıl sonunda (yaklaşık 1192-1202) Ahlatlı Mimar Ebü’n-Nemâ b. Mufaddal tarafından inşa edilmiştir [1], [2].

Mama Hatun kimdir?

Saltuklu Hükümdarı II. İzzeddin Saltuk’un kızı olup 1191-1201 yılları arasında Saltuklu tahtına geçerek devleti fiilen yönetmiş, adına para bastırmış kudretli bir kadın Türk hükümdarıdır [1], [4].

Külliye hangi yapılardan meydana gelmektedir?

Dairesel çevre duvarlı anıt kümbet, 51 × 51 metre ölçülerinde devasa bir kervansaray (ribat), hamam, mescit ve kervansaraya bağlanan tarihi Kötür Köprüsü’nden oluşmaktadır [1], [3].

Kaynaklar

• [1] Ara Altun & Abdülkerim Özaydın, “Mama Hatun Külliyesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 27, s. 548-550, Ankara 2003 — https://islamansiklopedisi.org.tr/mama-hatun-kulliyesi
• [2] Albert Gabriel, “Monuments Turcs d’Anatolie”, Cilt II, s. 165-170, Paris 1934 — https://erzincan.ktb.gov.tr
• [3] T.C. Erzincan Valiliği, “Tercan Mama Hatun Türbesi ve Külliyesi Kültür Envanteri”, Erzincan — https://www.erzincan.gov.tr/mamahatun-turbesi
• [4] Oktay Aslanapa, “Türk Sanatı”, s. 160-161, Remzi Kitabevi, İstanbul 1997 — https://kulturportali.gov.tr